Barış ve Demokrasi Partisi

BARIŞ VE DEMOKRASİ PARTİSİ ANAYASA ÖNERİSİ

Posted on: 05/06/2013

logo.cvt.2

BARIŞ VE DEMOKRASİ PARTİSİ  ANAYASA ÖNERİSİ

 

TÜRKİYE CUMHURİYETİ ANAYASASI ÖNERİSİ

BAŞLANGIÇ

Biz Türkiye Halkı,

Bütün bireylerin ve halkların, evrensel insan hak ve özgürlüklerine sahip olduğu inancını taşıyoruz. Irk, dil, din, mezhep, cinsiyet, cinsel yönelim, etnik köken ve benzeri hiçbir ayrım yapmaksızın herkesin eşit olduğunu kabul ediyoruz. Türkiye’de yaşayan tüm farklı kimlikler, kültürler, diller ve inançlar bu anayasanın güvencesi altındadır. Farklılıklarımızı,  toplumsal bütünlüğümüzün harcı olarak görüyoruz. Bütün eylemlerinde adaleti gözetmesini ve her durumda insanların hak ve özgürlüklerini güvence altına almasını devletin temel görevi sayıyoruz. Ebedi barış idealini taşıyan bireyler ve topluluklar olarak meşru müdafaa halleri dışında savaşı ve başka halkların özgürlüğüne karşı güç kullanmayı reddediyoruz.

İnsan onurunu, hukukun üstünlüğünü, özgürlüğü ve eşitliği esas alan, doğanın dengesini koruyarak doğayla uyumlu bir birlikteliği gözeten ve herkesin mutlu bir şekilde yaşamasını hedefleyen demokratik bir düzen kurmayı hedefliyoruz. Bu anayasayı da bu değerlere bağlılığımızın ve birlikte yaşama irademizin bir beratı olarak kabul ve teyit ediyoruz.

BİRİNCİ KISIM

DEMOKRATİK DEVLET DÜZENİNİN ESASLARI

Türkiye Cumhuriyeti Devletinin Nitelikleri 

Madde

(1) Türkiye Cumhuriyeti, insan haklarına dayanan, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devletidir.

(2) Devlet; ideolojilere, dinlere, inançlara ve yaşam tarzlarına ilişkin çoğulculuğu tanır ve toplumun çoğulcu yapısı karşısında tarafsız kalır. Hiçbir ideoloji, din,  inanç ve yaşam tarzı devlet tarafından himaye edilemez veya vesayet altına alınamaz.

(3) Devletin idari yapısı ademi merkezi sistem esasına göre düzenlenir. Devletin toprak bütünlüğüne dokunulamaz.

Devletin Sembolleri

Madde

(1)        Devletin bayrağı, şekli yasada belirtilen, beyaz ay yıldızlı al bayraktır. Milli marşı “İstiklal Marşı”dır. Başkenti, Ankara’dır.

Devletin Resmi Dili

Madde

(1)  Devletin resmi dili, Türkçedir. Tüm vatandaşların resmi dili öğrenme görevi ve hakkı vardır. Türkiye halkının kullandığı diğer ana diller bölge meclislerinin kararıyla ikinci resmi dil olarak kullanılabilir.

(2) Herkes, özel yaşamında ve kamusal makamlarla olan ilişkilerinde resmi dilin yanı sıra kendi anadilini kullanma hakkına sahiptir.

(3) Devlet, ülkenin ortak kültürel mirasını oluşturan bütün dillere saygı duymak, dilleri korumak, dillerin kullanılmasını ve gelişmesini sağlamakla yükümlüdür.

Devletin Temel Amaç ve Görevleri

Madde

(1) Devletin temel amaç ve görevi; insan onurunu korumak, kişilerin hak ve özgürlüklerini kullanmalarının önündeki bütün engelleri kaldırmak, insanın maddî ve manevî varlığının geliştirmesi için gerekli şartları hazırlamaktır.

(2) Devlet; halkın huzur, güvenlik ve refahını sağlamak, siyasi ve kültürel farklılıklarına dayalı çoğulcu yapısını tanımak ve desteklemekle yükümlüdür.

İktidarın Kaynağı

Madde

(1) Türkiye halkı, iktidarın yegâne kaynağıdır. Halk, iktidarını, esasları kanunlarla gösterilmiş olan seçimler, halk oylaması ve halk inisiyatifi aracılığıyla ve Anayasanın koyduğu esaslar dâhilinde yasama, yürütme ve yargı organları eliyle kullanır.

(2) Yasama yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisine ve Bölge Meclislerine aittir.

(3) Yürütme görevi, anayasa ve kanunlar çerçevesinde, âdemi merkezi yönetim esaslarına uygun olarak Cumhurbaşkanı, Bakanlar Kurulu ve Bölge Başkanlıkları tarafından yerine getirilir.

(4) Yargı görevi, anayasa ve kanunlar çerçevesinde, bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır ve yerine getirilir.

(5) Uluslararası ve uluslar üstü kuruluşlara üyelikten kaynaklanan sınırlamalar saklıdır.

İKİNCİ KISIM

TEMEL HAKLAR VE ÖZGÜRLÜKLER

İnsan Onuru

Madde

(1)        İnsan onuruna dokunulamaz. İnsan onuruna saygı, devlet ve toplum yaşamının temel ilkesidir.
(2) Herkes, insan onurundan kaynaklanan kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez hak ve özgürlüklere sahiptir.
(3) İnsan hak ve özgürlükleri onurlu bir insani yaşamın vazgeçilmez unsurları olarak bir bütün oluşturur.

Eşitlik İlkesi ve Ayrımcılık Yasağı

Madde

(1) Herkes dil, ırk, etnik köken, renk, cinsiyet, cinsel yönelim, cinsiyet kimliği, siyasal düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri nedenlerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir.

(2) Kadınlar ve erkekler, sosyal, siyasal, ekonomik,  kültürel yaşamda ve ailede eşit haklara sahiptir. Devlet, bu eşitliği sağlamakla yükümlüdür. Bu maksatla alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı olarak yorumlanamaz.

(3) Çocuklar, yaşlılar ve engelliler gibi özel surette korunması gerekenler için alınacak tedbirler de eşitlik ilkesine aykırı sayılamaz.

(4) Hiç kimse dil, ırk, etnik köken, renk, cinsiyet, cinsel yönelim, cinsiyet kimliği, siyasal düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri nedenlerle, siyasal, sosyal, ekonomik ve kültürel yaşamın her alanında sahip olduğu hak ve özgürlüklerin tanınmasını, kullanılmasını ve bunlardan yararlanılmasını ortadan kaldıracak, sınırlandıracak veya bu sonucu doğuracak muamelelere tabi tutulamaz.

(5) Devlet organları ve idare makamları, bütün eylem, işlem ve kararlarında kanun önünde eşitlik ilkesine ve ayrımcılık yasağına uygun olarak hareket etmek zorundadır.

(6)   Devlet kanun önünde eşitliğin ve ayrımcılık yasağının tam olarak işlemesini önleyen, ekonomik, sosyal ve siyasal engelleri ortadan kaldırmak için gerekli tedbirlerin almakla yükümlüdür.

Zorla Çalıştırma Yasağı

Madde

(1)        Hiç kimse zorla ve sosyal güvencesiz çalıştırılamaz; ekonomik ve cinsel sömürü aracı olarak kullanılamaz, cinsel istismar yoluyla mağdur edilemez.

(2)        Angarya yasaktır.

(3)        Ülke ihtiyaçlarının zorunlu kıldığı alanlarda vatandaşlık ödevi niteliği alan beden veya fikir çalışmalarının şekil ve şartları, demokratik esaslara uygun olarak kanunla düzenlenir.

İşkence ve Kötü Muamele Yasağı

Madde  – Kimseye işkence ve kötü muamele yapılamaz. Hiç kimse insanlık dışı veya onur kırıcı bir cezaya veya muameleye tâbi tutulamaz.

İnsan Hak ve Özgürlüklerinin Korunması ve Geliştirilmesi

Madde

(1) İnsan hak ve özgürlüklerinin korunması, gerçekleştirilmesi ve geliştirilmesi bireyin, toplumun ve devletin temel görevidir.

(2) İnsan hak ve özgürlükleri ihlal edilen herkes yetkili makamlara başvurma hakkına sahiptir.

(3) Devlet, işlem ve kararlarında gerekçe göstermek ve bunlara karşı başvuru yollarını, mercilerini ve sürelerini belirtmek zorundadır.

(4) Devlet, hak ve özgürlükleri ihlal eden kamu görevlilerinin eylemlerini etkili bir biçimde soruşturmak ve ihlal sonucu doğan maddi ve manevi zararı tazmin etmekle yükümlüdür. Devletin sorumlu olan kamu görevlisine rücu hakkı saklıdır.

Kişi Özgürlüğü ve Güvenliği

Madde

(1) Herkes kişi özgürlüğü ve güvenliğine sahiptir.

(2) Kişi özgürlüğü, aşağıdaki durumlarda, kanunun öngördüğü esas ve usullere göre sınırlanabilir.

a) Mahkemelerce verilmiş özgürlüğü kısıtlayıcıyı cezaların ve güvenlik tedbirlerinin yerine getirilmesi;

b) Mahkeme kararının veya kanunda öngörülen yükümlülüğün yerine getirilmesi;

c) Küçüğün gözetim altında tutulması veya yetkili merci önüne çıkarılması için verilen kararın yerine getirilmesi;

d) Usulüne aykırı şekilde ülkeye girmek isteyen veya giren kişinin ya da hakkında sınır dışı etme yahut geri verme kararı verilen kişinin sınır dışı edilmesi.

(3) Yakalama ve tutuklama hâkim kararı ile olur. Tutuklama kararı, suçluluğu hakkında kuvvetli belirti bulunan kişiler hakkında ancak kaçmalarını, delillerin yok edilmesini veya değiştirilmesini önlemek amacıyla verilebilir. Hâkim kararı olmadan yakalama, ancak suçüstü halinde veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde, suçluluğu hakkında kuvvetli belirtiler bulunan kişiyi mahkeme önüne çıkarmak amacıyla veya ikinci fıkranın (c) ve (d) bentlerinde belirtilen kişilerle ilgili olarak önleme amaçlı yapılabilir.

(4) Yakalama ve tutuklamanın usul ve esasları kanunla düzenlenir.

(5) Yakalanan veya tutuklanan kişiye, yakalama veya tutuklama sebepleri ve hakkındaki iddialar, tercih ettiği dilde, herhalde yazılı, bunun hemen mümkün olmaması halinde sözlü olarak derhal; toplu suçlarda ise en geç hâkim huzuruna çıkarılıncaya kadar bildirilir. Kişinin yakalandığı veya tutuklandığı yakınlarına derhal bildirilir.

(6) Yakalanan veya tutuklanan kişi, tutulma yerine en yakın mahkemeye gönderilmesi için gerekli süre hariç, en geç yirmi dört saat, toplu olarak işlenen suçlarda ise en çok kırk sekiz saat içinde hâkim önüne çıkarılır. Kimse bu süreler geçtikten sonra hâkim kararı olmaksızın özgürlüğünden mahrum bırakılamaz. Bu süreler olağanüstü haller ve savaş hallerinde üç güne kadar uzatılabilir.

(7) Tutuklanan kişilerin, en kısa süre içinde yargılanmayı ve soruşturma veya kovuşturma sırasında serbest bırakılmayı isteme hakları vardır. Serbest bırakılma, ilgilinin yargılama süresince duruşmada hazır bulunmasına veya hükmün infazına sağlamak için bir güvenceye veya başka yükümlülüklerin yerine getirilmesine bağlanabilir.

(8) Her ne sebeple olursa olsun, özgürlüğü kısıtlanan kişi, kısa sürede durumu hakkında karar verilmesini ve bu kısıtlamanın kanuna aykırılığı halinde hemen serbest bırakılmasını sağlamak amacıyla yetkili bir yargı merciine başvurma hakkına sahiptir. Yargı merci kararını vermeden önce özgürlüğü kısıtlanan kişiyi dinler.

(9) Bu esaslar dışında bir işleme tabi tutulan kişilerin uğradıkları zarar, tazminat hukukun genel prensiplerine göre Devletçe ödenir.

Yerleşme ve Seyahat Özgürlüğü

(1)        Herkes, dilediği yerde serbestçe yerleşme ve ikamet etme hakkına, yaşam alanlarını ve ikametgâhını seçme özgürlüğüne sahiptir. Kimse eşitlik ilkesi ve ayrımcılık yasağına aykırı olarak bu hak ve özgürlüklerden yoksun bırakılamaz.  Bu özgürlük ancak insan ihtiyaçlarına uygun kentleşmeyi gerçekleştirmek, çevreyi, kültür, tarih ve doğa varlıklarını korumak amacıyla sınırlanabilir.

(2)        Herkes, seyahat özgürlüğüne, serbestçe dolaşma, ülkeden ayrılma ve ülkeye dönme hakkına sahiptir. Kimse eşitlik ilkesi ve ayrımcılık yasağına aykırı olarak bu hak ve özgürlüklerden yoksun bırakılamaz. Bu özgürlük ancak, genel sağlığı korumak, suç soruşturması ve kovuşturması amacıyla sınırlanabilir.

(3)        Vatandaş, sınır dışı edilemez ve yurda girme hakkından yoksun bırakılamaz.

(4)        Yerleşme ve seyahat özgürlüğünün etkin bir şekilde kullanılması için devlet gerekli yasal ve idari önlemleri alır, güvenli ve tüm vatandaşlar için erişilebilir toplu ulaşım sistemleri kurar. Gençler, çocuklar ve yaşlılar için özel önlemler alır. Engelliler için gerekli önlemleri almak, gerekli düzenlemeleri yapmak, personel ve araç gereci sağlamak devletin yükümlülüğüdür.

(5)        Hiç kimse kendi rızası dışında yerinden edilemez.

(6)        Vatandaşın yurtdışına çıkma özgürlüğü, ancak, suç soruşturması veya kovuşturması sebebiyle hâkim kararına bağlı olarak sınırlanabilir.

(7)        Hiç kimse, ölüm cezası, işkence veya insanlık dışı bir muamele veya cezaya tabi tutulacağına dair bir tehlikenin bulunduğu bir devlete geri gönderilemez, sınır dışı veya iade edilemez.

 

Haberleşme Özgürlüğü

Madde:

(1)     Herkes haberleşme özgürlüğüne sahiptir. Haberleşme özgürlüğünün gizliliğine dokunulamaz.

(2)     Başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması veya usulüne uygun olarak verilmiş hâkim kararı olmadıkça; yine bu sebeplere bağlı olarak gecikmesinde sakınca bulunan hallerde kanunla yetkili kılınmış merciin yazılı emri bulunmadıkça, haberleşme engellenemez ve gizliliğine dokunulamaz. Yetkili merciin kararı yirmi dört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur. Hâkim, kararını kırk sekiz saat içinde açıklar; aksi halde karar kendiliğinden kalkar.

Bilim ve Sanat Özgürlüğü

Madde

(1) Herkes, bilim ve sanatı serbestçe öğrenme ve öğretme, açıklama, yayma ve bu alanlarda her türlü araştırma yapma hakkına sahiptir. Bu hak bilim insanlarına, gerekli araştırmayı yapmasını; sanatçıya ise sanatını icra edebilmesin sağlayacak ölçüde maddi destek sağlanmasını da kapsar.

(2) Devlet, bilim insanlarının ve sanatçıların kendi yarattığı bilimsel, edebi ya da sanatsal ürünlerden doğan her türlü fikri mülkiyet hakkının korunmasını garanti eder.

(3) Bilim, bilgi, sanat ve düşünce kaynaklarına ulaşma, öğrenme ve öğretme, araştırma, elde etme, üretme, paylaşma, açıklama ve yayma hakkı hiçbir şekilde sınırlanamaz.

(4) Devlet, engellilerin, bilim ve sanat özgürlüğünü herkesle eşit olarak kullanabilmeleri için, bu özgürlüğün ücretsiz ya da indirimli olarak temini dahil, her türlü önlemi alır.

Yaşama Hakkı

Madde

(1) Herkes yaşama hakkına sahiptir.

(2) Ölüm cezası verilemez.

Kişisel Bilgi ve Verilerin Korunması

Madde

(1) Herkes kendisiyle ilgili kişisel bilgi ve verilerin gizli tutulmasını ve korunmasını isteme hakkına sahiptir.

(2) Kişisel bilgiler ve veriler, ancak kişinin açık rızasına veya kanunda öngörülen meşru bir sebebe dayalı olarak işlenebilir ve kullanılabilir.

(3) Herkes, kendisi hakkında toplanmış olan veya kayıtlarda yer alan bilgilere ve verilere erişme, bunların düzeltilmesini veya silinmesini talep etme ve bunların amaçları doğrultusunda kullanılıp kullanılmadığını öğrenme hakkına sahiptir.

(4) Kişisel bilgi ve verilerin korunmasına ilişkin esas ve usuller kanunla düzenlenir.

 

Mülkiyet ve Miras Hakkı

Madde

(1)        Herkes mülkiyet ve miras haklarına sahiptir.

(2)        Bu haklar ancak kamu yararı, kültürel-tarihi mirasın, doğanın, kıyıların, ormanların, yerüstü ve yeraltı su kaynaklarının korunması nedeniyle ve uygun bir bedel ödenerek sınırlanabilir.

(3)        Su, hava, gen, tohum ve doğanın diğer unsurları gibi diğer doğal varlıklar bütün canlılara aittir, mülkiyete tabi olamaz. Kendileri veya genetik bilgileri patentlenemez.

(4)        Deniz, göl ve akarsu kıyılarıyla, deniz ve göllerin kıyılarını çevreleyen sahil şeritlerinden yararlanmada öncelikle kamu yararı gözetilir, özel mülkiyete tabi olamaz.

(5)        Doğal, kültürel ve tarihsel ortak zenginlik ve mal varlığı üzerinde bu varlık ve değerlerin özgünlüklerini yitirmelerinde ve başkalarının kültürel amaçlarla yararlanmasına engel olabilecek şekilde mülkiyet hakkı talep edilemez.

(6)        Devlet bilim insanlarının ve sanatçıların kendi yarattığı bilimsel, edebi yada sanatsal ürünlerden doğan her türlü fikri mülkiyet hakkının kullanılmasını ve korunmasını garanti eder.

Çalışma, Girişim ve Sözleşme Özgürlüğü

Madde

(1)        Herkes, dilediği alanda çalışma, girişim ve sözleşme özgürlüklerine sahiptir.

(2)        Çalışma, girişim ve sözleşme özgürlükleri, başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması veya kamu yararı amaçlarıyla sınırlanabilir.

(3)        Devlet özel girişimlerin sosyal devlet ilkesine uygun yürümesini sağlayacak ve tekeller oluşmasını engelleyecek önlemler alır.

(4)        Her türden ekonomik girişimin, doğal kaynakların tüketilmesi, çevre kirliliği, çalışanların iş güvenliği ve iş sağlığı açısından yaratacağı etkileri saptamak, gerekli önlemlerin alınmasını sağlamak ve denetlemek devletin yükümlüğündedir.

(5)        Devlet yerel düzeyde, doğaya uyumlu, küçük ölçekli girişimleri, üretim kooperatiflerini ve toprağın ve üretim araçlarının kolektif kullanımına dayanan girişimlerle, kadınların, engellilerin, gençlerin ekonomik girişimlerini destekler.

Örgütlenme Özgürlüğü

Madde

(1)        Herkes önceden izin almaksızın, başkalarıyla bir araya gelerek örgütlenme hakkına sahiptir. Hiç kimse bir örgüte üye olmaya veya üye kalmaya zorlanamaz.

(2)        Devlet örgütlenme hakkının yaygın, etkin ve işlevsel kullanımını sağlamak için gerekli düzenlemeleri yapmakla yükümlüdür. Vatandaşların her düzeyde alınan kararlara ve uygulamanın denetimine katılımını sağlamak amacıyla demokratik girişimleri ve örgütleri destekler.

(3)        Örgütlenme hakkı, tüzel kişilik taşımayan, girişim, platform, birlik, inisiyatif, kongre ve diğer örgütlenmeleri de kapsar.

(4)        Devlet, gençlerin, engellilerin ve tüm dezavantajlı kesimlerin kendilerini ilgilendiren kararlarda görüşlerini belirtme ve kararlara katılma olanaklarının arttırılması için örgütlenmeler oluşturmalarını teşvik eder, kolaylaştırır ve gerekli tedbirleri alır.

(5)        Kadınların örgütlenme hakkına ve bu hakkın kullanımına dair pozitif ayrımcılık hükümleri uygulanır.

(6)        Örgütlenme hakkı eşitlik ilkesi ve ayrımcılık yasağına aykırı olarak sınırlanamaz. Bu hak, ancak hakkın özüne dokunulmaması şartıyla, başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması amacıyla sınırlanabilir.

Dernek Özgürlüğü

Madde

 (1) Herkes önceden izin almaksızın dernek kurma, derneğe üye olma ve üyelikten çıkma özgürlüğüne sahiptir. Hiç kimse bir derneğe üye olmaya veya dernekte üye kalmaya zorlanamaz.

(2) Dernek kurma hakkı, başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması amacıyla sınırlanabilir. Dernekler, ancak bu amaçla ve hâkim kararıyla geçici olarak faaliyetten alıkonabilir veya kapatılabilir.

İnsan Varlığının Bütünlüğü

Madde

(1) İnsanın maddi ve manevi varlığı bir bütündür. Herkes, maddi ve manevi varlığı geliştirme ve bu varlığına saygı gösterilmesini isteme hakkına sahiptir.

(2) Tıbbî zorunluluklar ve kanunda yazılı haller dışında, kişinin vücut bütünlüğüne dokunulamaz; kimse rızası olmadan bilimsel ve tıbbî deneylere tâbi tutulamaz.

(3) İnsan neslinin, insan onuruna aykırı biçimde genetik yollarla değiştirilmesine, insanların kopyalanma yoluyla üretilmesine, insan bedeninin ve organlarının ticari kazanç kaynağı durumuna getirilmesine yönelik uygulamalar yasaktır.

(4) Her kamu görevlisi, insan varlığının bütünlüğüne saygı göstermek ve onu korumakla yükümlüdür.

Toplantı, Gösteri ve Yürüyüş Düzenleme Hakkı

 

Madde

(1) Herkes, önceden izin almaksızın, silahsız ve saldırısız toplantı, gösteri ve yürüyüş düzenleme hakkına sahiptir.

(2) Bu hakkın özüne dokunulmaması şartıyla, ancak kamu düzenini korumak amacıyla sınırlanabilir.

Özel Hayatın Gizliliği

Madde

(1)        Özel hayatın ve aile hayatının gizliliğine dokunulmaz. Herkesin kendi kişisel ve aile hayatına müdahale edilmesine karşı korunma hakkı vardır.

(2)               Suç işlemenin önlenmesi veya başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması sebebiyle, kanunla belirlenmiş hallerde, usulüne göre verilmiş hâkim kararı olmadıkça; yine bu sebeplere bağlı olarak gecikmesinde sakınca bulunan hallerde de kanunla yetkili kılınmış merciin yazılı emri bulunmadıkça; kimsenin üstü, özel kâğıtları ve eşyası aranamaz ve bunlara el konulamaz. Yetkili merciin kararı yirmi dört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur. Hâkim, kararını el koymadan itibaren kırk sekiz saat içinde açıklar; aksi halde, el koyma kendiliğinden kalkar.

Konut Dokunulmazlığı

Madde

(1)        Kimsenin konutuna dokunulamaz. Herkes konutuna saygı gösterilmesini isteme hakkına sahiptir.

(2)        Suç işlemenin önlenmesi veya başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması sebebiyle, kanunla belirlenmiş hallerde, usulüne göre verilmiş hâkim kararı olmadıkça; yine bu sebeplere bağlı olarak gecikmesinde sakınca bulunan hallerde de kanunla yetkili kılınmış merciin yazılı emri bulunmadıkça; kimsenin konutuna girilemez, arama yapılamaz ve buradaki eşyalara el konulamaz. Yetkili merciin kararı yirmi dört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur. Hâkim, kararını el koymadan itibaren kırk sekiz saat içinde açıklar; aksi halde, el koyma kendiliğinden kalkar.

 

Çocuk Hakları

Madde

(1)        Her çocuk himaye ve bakımdan yararlanma hakkına sahiptir.

(2) Kamu veya özel kurum ve kuruluşlarca çocuklarla ilgili olarak yapılan eylem ve işlemlerde çocuğun azami iyiliği gözetilir.

(3) Devlet, her türlü kötü muameleye, istismara, çalışma sömürüsüne, çocuk yaşta evliliğe, cinsel sömürüye ve şiddete karşı çocukları koruyucu tedbirleri, çocuğu habitatından koparmadan alır.

(4)  Her çocuk ait olduğu topluluğun diğer üyeleri ile birlikte kendi kültüründen yararlanma ve kendi dilini kullanma hakkına sahiptir.

(5) Hiçbir çocuk yasadışı veya keyfi biçimde özgürlüğünden yoksun bırakılamaz. Çocuğun tutuklanması veya alıkonulması en son başvurulacak ve en kısa süre ile sınırlı, çocuklara özgü tutulma koşullarında, gerçekleştirilecek bir önlem olarak düzenlenir.

(6) Devlet tüm çocukların temel eğitimden yararlanmasını sağlamakla yükümlüdür. Devlet kız çocuklarının ve yoksul çocukların temel eğitimden yararlanması için pozitif önlemler almakla yükümlüdür. Eğitimin ücretsiz olması esastır.

(7) Her çocuk görüşlerini serbestçe açıklayabilir. Çocuklardan sorumlu kişiler ve kamu kurumları, çocukların haklarını tesis ederken, çocuğun görüşlerini dikkate alır.

Din ve Vicdan Özgürlüğü

Madde

(1) Herkes, din ve vicdan özgürlüğüne sahiptir. Bu özgürlük, bir dine inanma, dini inancını değiştirme ve herhangi bir dine inanmama özgürlüğünü de içerir.

(2) Herkes, dinini veya inancını, tek başına veya topluca, açıkça veya özel olarak ibadet, eğitim, öğretim, uygulama, örgütlenme ve ayin yapmak suretiyle açıklama ve yayma hakkına sahiptir.

(3) Kimse ibadete, dinî ayin ve törenlere katılmaya, dinî inanç ve düşüncelerini açıklamaya zorlanamaz. Dinî inanç, düşünce ve kanaatlerinden ve bunları değiştirmekten dolayı kınanamaz, suçlanamaz ve farklı bir muameleye tâbi tutulamaz.

(4) İbadet, dini ayin ve törenler, ancak başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması amacıyla sınırlandırılabilir.

(5) Her türlü inanç mensupları, tüzel kişiliği haiz dernek, vakıf ve benzeri kurumlar kurabilir. Herkes, bunlara üye olma ve üyelikten ayrılma hakkına sahiptir. İnanç mensuplarının, dini faaliyetler ve törenler düzenlemesi, dini okullar ve yardım kuruluşları kurabilmelerine ilişkin esaslar kanunla düzenlenir.

(6) Devlet, eğitim ve öğretim alanındaki görevlerini yerine getirirken, eğitim ve öğretimin ana ve babanın dinî ve felsefî inançlarına göre yapılmasını isteme hakkına riayet eder. Din eğitim ve öğretimi, kişinin kendisinin, küçüklerin ise kanunî temsilcisinin talebine bağlıdır. Devlet bu taleplerin gereğini yerine getirmekle yükümlüdür.

Vicdani Red Hakkı

Madde

(1) Kimse vicdani kanaatlerine aykırı olarak askerlik hizmetini yerine getirmeye veya silah altına alınmaya zorlanamaz.

(2) Vicdani sebeplerle askerlik hizmetini reddedenler için öngörülecek alternatif kamu hizmetlerinin yerine getirilmesine ilişkin esaslar kanunla düzenlenir. Kamu hizmetinin süresi her halükarda askerlik süresinden uzun olamaz.

Kültürel Kimlik Hakkı

Madde

(1) Herkes, insani varoluşun çoğulcu yapısından kaynaklanan farklı kültürlere ve kimliklere sahiptir. Herkesin kendi kültürünü ve kimliğini geliştirme hakkı vardır.  

(2) Devlet, bütün kimlikleri ve kültürleri tanır; bütün kültürlerin ve kimliklerin kendilerini özgürce ifade etme, koruma, geliştirme ve yayma hakkını güvence altına alır.

(3) Devlet, bütün kültür ve kimliklere mensup bireyler ve topluluklar arasında hoşgörü ve diyalog kültürünün gelişmesini teşvik eder; karşılıklı saygı, anlayış ve işbirliğini sağlamak için eğitim, kültür ve medya alanlarında etkili tedbirler alır.

Anadilini Kullanma Hakkı

Madde

(1) Herkes anadilini kullanma hakkına sahiptir. Hiç kimse anadilini kullanma hakkından yoksun bırakılamaz.

(2) Herkes kendi anadilinde düşünce ve kanaatlerini hukuken meşru bütün araç ve yollarla, tek başına veya toplu olarak ifade etme ve yayma özgürlüğüne sahiptir. Bu hak, anadilinde yazılı, görsel ve işitsel iletişim araçlarını kurma, işletme ve bunlardan yararlanmayı da kapsar.

(3) Resmi dilin öğrenilmesi ve öğretilmesi şartıyla herkes, anadilinde eğitim ve öğrenim görme hakkına sahiptir. Bu hak, eğitim ve öğrenim sürecinin bütün aşamalarını kapsar.

(4) Herkes kendi anadilinde kamu hizmeti görme ve kamu idaresiyle olan ilişkilerinde anadilini kullanma hakkına sahiptir.

(5) Bu hakkın kullanımına ilişkin esaslar kanunla düzenlenir.

Düşünce, İfade ve Örgütlenme Özgürlüğü

Madde

(1) Herkes, düşünce ve kanaat özgürlüğüne sahiptir. Hiç kimse, her ne sebep ve amaçla olursa olsun, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz; düşünce ve kanaatleri sebebiyle kınanamaz ve suçlanamaz.

(2) Herkes önceden izin almaksızın, başkalarıyla bir araya gelerek örgütlenme hakkına sahiptir. Hiç kimse bir örgüte üye olmaya veya üye kalmaya zorlanamaz.

(3) Herkes düşünce ve kanaatlerini tercih ettiği dilde hukuken meşru bütün araç ve yollarla, tek başına veya toplu olarak ifade etme ve yayma özgürlüğüne sahiptir. Bu özgürlük, kamu makamlarının müdahalesi olmaksızın haber, bilgi ve düşüncelere ulaşma ve bunları yayma serbestliğini de kapsar.

(4) Bu hak ve özgürlüklerin kullanılması ancak, başkalarının şöhretinin veya haklarının korunması, savaş kışkırtıcılığının engellenmesi, her türlü ayrımcılık, düşmanlık veya kin ve nefret savunuculuğunun önlenmesi amaçlarıyla sınırlanabilir.

(5) Örgütlenme hakkı, tüzel kişilik taşımayan,  girişim, platform, birlik, insiyatif, kongre ve diğer örgütlenmeleri de kapsar.

(6) Devlet, gençlerin, engellilerin ve tüm dezavantajlı kesimlerin kendilerini ilgilendiren kararlarda görüşlerini belirtme ve kararlara katılma olanaklarının artırılması için örgütlenmeler oluşturmalarını teşvik eder, kolaylaştırır ve gerekli tedbirleri alır. Kadınların örgütlenme hakkına ve bu hakkın kullanımına dair pozitif ayrımcılık hükümleri uygulanır.

(7) Örgütlenme hakkı eşitlik ilkesi ve ayrımcılık yasağına aykırı olarak sınırlanamaz. Bu hak, ancak hakkın özüne dokunulmaması şartıyla, başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması amacıyla sınırlanabilir.

 

Eğitim ve Öğrenim Hakkı

Madde

(1) Hiç kimse eğitim ve öğrenim hakkından mahrum bırakılamaz. Herkesin nitelikli ve anadilinde eğitim ve öğrenim görmesini sağlamak devletin başta gelen ödevlerindendir.

(2)Eğitim ve öğrenim; özgür düşünceyi esas almalı, insan onurunun tam olarak gelişmesine ve insan haklarına saygının güçlenmesine yönelik olmalı, herkesin özgür bir topluma etkin olarak katılmasını sağlamalı ve her türlü farklı gruba karşı anlayış, hoşgörü ve dostluğu geliştirmeyi amaç edinmelidir. Devletin, eğitim ve öğrenim üzerindeki gözetim ve denetimi, bu esaslar dâhilinde yapılır.

(3) Temel eğitim ve öğrenim, bütün vatandaşlar için zorunludur ve devlet okullarında parasızdır. Devlet, maddî imkânlardan yoksun öğrencilere, eğitimlerini ve öğrenimlerini sürdürmelerini sağlama amacıyla burslar ve başka yollarla gerekli yardımları yapar.

(4) Özel okullara ilişkin esaslar, 2. fıkra hükümlerine bağlı olarak, kanunla düzenlenir.

 

Basın Özgürlüğü

Madde

(1) Basın özgürdür, sansür edilemez.

(2) Süreli veya süresiz yayın yapmak ve bu amaçla basımevi kurmak, önceden izin alma ve malî teminat yatırma şartına bağlanamaz.

(3) Devlet, basın, yayın ve haber alma özgürlüklerinin çoğulcu, hoşgörülü ve açık bir toplum yapısının gereklerine uygunluğunu sağlayacak tedbirleri alır. Tekel oluşmasını önler.

(4) Basın özgürlüğü ancak başkalarının şöhretinin veya haklarının korunması, suçların önlenmesi, yargının bağımsızlık ve tarafsızlığının sağlanması, savaş kışkırtıcılığının ve her türlü ayrımcılık, düşmanlık veya kin ve nefret savunuculuğunun engellenmesi amaçlarıyla sınırlanabilir. Masumiyet karinesinin ihlâline yönelik yayın yapılamaz.

(5) Yargılamanın amacına uygun olarak yerine getirilmesi için kanunla belirtilecek sınırlar içinde hâkim tarafından verilen kararlar saklı kalmak üzere, olaylar ve olgular hakkında yayın yasağı konulamaz.

(6) Basımevi ve basın araçları, suç aleti olduğu gerekçesiyle zapt ve müsadere edilemez veya işletilmekten alıkonulamaz.

(7) Süreli yayınların temel esaslarını düzenleyecek kanun, haber, düşünce ve kanaatlerin serbestçe yayımlanmasını engelleyici veya zorlaştırıcı siyasal, ekonomik, mali ve teknik şartlar koyamaz.

(8) Süreli ve süresiz yayınlar hakkında toplatma, durdurma ve kapatılma kararı verilemez. 4. fıkradaki sınırlama sebeplerinden herhangi birine veya birkaçına aykırı yayın yaptığı mahkeme kararı ile tespit edilen süreli ve süresiz yayınlara uygulanacak müeyyideler kanunla belirlenir.

(9) Herkes, radyo ve televizyon istasyonları kurmak, işletmek ve tercih ettiği dilde yayın yapmak hakkına sahiptir. Devlet, bu hakkın adil kullanımını sağlamak ve tekelleşmeyi engellemek için gerekli tedbirleri alır.  Kamu tüzelkişiliğe sahip radyo ve televizyon kurumunun, kamu tüzel kişilerinden yardım gören haber ajanslarının ve radyo ve televizyonların yayınlarını denetleyen kurumun özerkliği ve tarafsızlığı esastır.

 

Hak Arama Özgürlüğü

 

Madde

(1) Herkes, meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle, yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir.

Bilgi Edinme Hakkı

Madde

(1)        Herkes, kamu kurum ve kuruluşlarının karar, işlem ve eylemleri hakkında bilgi edinme ve belgelere erişme hakkına sahiptir. Devlet bu hakkın etkin kullanımını sağlamak amacıyla gerekli tedbirleri almakla yükümlüdür.

(2)        Bu hakkın kullanımına ilişkin esaslar kanunla düzenlenir.

Dilekçe Hakkı

Madde

(1)        Herkes, kendileriyle veya kamu ile ilgili dilek ve şikâyetleri hakkında, yetkili makamlara ve Türkiye Büyük Millet Meclisine yazı ile başvurma hakkına sahiptir. Kendileriyle ilgili başvurmaların sonucu, gecikmesizin dilekçe sahiplerine yazılı olarak bildirilir.

(2)        Bu hakkın kullanımına ilişkin esaslar kanunla düzenlenir.

Adil Yargılanma Hakkı

Madde

(1) Hiç kimse, tabiî hâkiminden başka bir merci önüne çıkarılamaz ve bir kimseyi tabiî hâkiminden başka bir merci önüne çıkarma sonucunu doğuran yargı yetkisine sahip olağanüstü merciler kurulamaz.

(2) Hiçbir mahkeme, görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan kaçınamaz.

(3) Davalar, kanunla kurulmuş bağımsız ve tarafsız mahkemeler tarafından makul bir süre içinde, hakkaniyete uygun ve alenî olarak görülür. Ancak, genel ahlâkın, küçüklerin korunmasının veya davaya taraf olanların özel hayatlarının gizliliğinin gerektirdiği veya davanın alenî olarak görülmesinin yargılamanın selâmetine zarar verebileceği özel durumlarda, mahkenlu göreceği ölçüde, duruşmalar tamamen veya kısmen basına ve dinleyicilere kapalı olarak sürdürülebilir.

(4) Küçüklerin yüksek menfaatlerini korumak amacıyla küçüklerin yargılanması hakkında özel hükümler konulabilir.

(5) Her sanık aşağıda belirtilen haklara sahiptir:

a) Kendisine yöneltilen suçlamanın niteliği ve sebebi hakkında en kısa zamanda, tercih ettiği dille ve ayrıntılı olarak bilgilendirilmek,

b) Savunmasını hazırlamak için gerekli zamana ve kolaylıklara sahip olmak,

c) Kendisini bizzat veya tayin edeceği bir müdafiin yardımından yararlanarak savunmak; müdafi tayini için gereken malî imkânlardan mahrum bulunuyor ve yargılamanın selâmeti gerektiriyorsa, mahkemece görevlendirilecek bir müdafiin yardımından bedelsiz yararlanabilmek,

d) İddia tanıklarını sorguya çekmek veya çektirmek, savunma tanıklarının da iddia tanıklarıyla aynı şartlar altında dinlenmesini istemek,

e) Mahkemede tercih ettiği dilde savunma yapmak ve bu amaçla bir tercümanın yardımından bedelsiz yararlanmak.

(6) Hukuka aykırı olarak elde edilmiş bulgular, delil olarak kabul edilemez.

(7) Mahkemelerin her türlü kararları gerekçeli olarak yazılır.

 

 

Ceza Hukuku Güvenceleri             

Madde

(1)  Suçlar, cezalar ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirleri ancak kanunla konulur.

(2) Kimse, işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanunun suç saymadığı bir fiili gerçekleştirmesinden dolayı cezalandırılamaz ve kimseye suçu işlediği zaman kanunda o suç için konulmuş olan cezadan daha ağır bir ceza verilemez.

(3) Suç ve ceza zamanaşımı ile ceza mahkûmiyetinin sonuçları konusunda da yukarıdaki fıkra uygulanır.

(4) Suçluluğu kesin mahkeme kararı ile sabit oluncaya kadar herkes masum sayılır.

(5) Hiç kimse, kendisini ve kanunda gösterilen yakınlarını suçlayan bir beyanda bulunmaya veya bu yolda delil göstermeye zorlanamaz.

(6) Ceza sorumluluğu şahsîdir.

(7) Cezanın ağırlığı, işlenen suçla orantılı olmalıdır.

(8) Hiç kimse aynı suçtan dolayı birden fazla yargılanamaz.

(9) Hiç kimse, yalnızca sözleşmeden doğan bir yükümlülüğü yerine getirememesinden dolayı özgürlüğünden alıkonulamaz.

(10) Genel müsadere cezası verilemez.

(11) Ölüm cezası verilemez.

(12) Cezalar ve cezaların infazı, suçlunun topluma kazandırılması amacını gözetmelidir. Yakalanan, tutuklanan ve hüküm giyen kişilerin maddi ve manevi varlığı devletin güvencesi altındadır.

(13) Kamu İdaresi, kişi özgürlüğünün kısıtlanması sonucunu doğuran bir müeyyide uygulayamaz.

(14) Uluslararası Ceza Divanı’ na taraf olmanın gerektirdiği yükümlülükler hariç olmak üzere, vatandaş, suç işlediği gerekçesiyle yabancı bir ülkeye verilemez.

Sığınma Hakkı

Madde

(1)  Baskı ve zulme uğrayan, yaşamını sürdürebilme olanağından yoksun kalan her birey veya topluluk uluslararası hukuka ve yasalara uygun olarak, sığınma talep etme ve sığınmacı statüsü elde etme hakkına sahiptir.

(2) Kurallara uygun olarak ülkede ikamet eden bir yabancı, kanuna uygun bir şekilde verilmiş bir kararın uygulanması dışında sınır dışı edilemez. Ancak hiç kimse yaşamını veya özgürlüğünü kaybetme, ölüm cezası, işkenceye, şiddete, insanlık dışı veya küçük düşürücü muamele veya cezaya maruz kalması halinde sınır dışı edilemez veya iade edilemez.

(3) Tek başına anne-babası veya herhangi bir başka kimse ile birlikte mülteci statüsünü kazanmaya çalışan ya da uluslararası veya iç hukuk kuralları uyarınca mülteci sayılan bir çocuğun uluslararası sözleşmelerle tanınan haklarının korunması için devlet gerekli önlemeleri alır.

Vatandaşlık

Madde

(1) Türkiye vatandaşlığının kazanılmasında, kullanılmasında ve kaybedilmesinde, dil, din, ırk, etnik köken, kültür, cinsiyet, cinsel yönelim ve benzeri farklılıklar gözetilemez. Vatandaşlığa ilişkin esaslar kanunla düzenlenir.

(2) Hiç kimse kendi isteği dışında vatandaşlıktan çıkartılamaz.

Kamu Hizmetine Girme Hakkı

Madde

(1) Her vatandaş, kamu hizmetlerinden yararlanma ve kamu hizmetine girme hakkına sahiptir.

(2) Hizmete alınmada, görevin gerektirdiği niteliklerden başka hiçbir ayırım gözetilemez. Bütün kamu görevlerinde görevin gerektirdiği nitelikler saklı kalmak kaydıyla cinsiyetler arası eşitlik ilkesi uygulanır.

(3) Yasama, yürütme ve yargı organları dahil olmak üzere, kamu hizmetinde görev alanların mal bildiriminde bulunmaları ve bu bildirimlerin tekrarlanma süreleri kanunla düzenlenir.

(4) Kamu hizmetine alınma, şeffaflık, dürüstlük,  hakkaniyet, liyakat ilkelerine uygun olarak kamuya ve yargısal denetime açık şekilde yapılır.

Seçme ve Seçilme Hakkı

Madde

(1) On sekiz yaşını dolduran her vatandaş seçme ve seçilme hakkına sahiptir.

(2) Türkiye’de ikamet eden ve on sekiz yaşını dolduran her yabancı, mahalli idareler seçimlerinde oy kullanma hakkına sahiptir.

(3) Seçimler, halkoylamaları ve halk girişimleri; serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve döküm esaslarına göre, yargı organının yönetim ve denetimi altında yapılır. Yurt dışında bulunan Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının oy hakkını kullanabilmelerini sağlayacak esaslar kanunla belirlenir.

(4) Seçim kanunları, temsilde adalet ilkesini gözetir, ulusal ve yerel düzeyde seçim barajı konulamaz; cinsiyetler arası adil temsil ve katılımı sağlayacak özel tedbirler öngörür.

 

 Siyasi Katılım ve Siyasi Faaliyette Bulunma Hakkı

Madde

(1) Vatandaşlar, doğrudan veya temsilcileri aracılığıyla ile kamu siyasetine ve devlet yönetimine katılma ve siyasi faaliyetlerde bulunma haklarına sahiptir.

(2) Vatandaşların devlet yönetimine doğrudan katılmalarını sağlayacak halkoylaması ve halk inisiyatifinin uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar kanunla düzenlenir.

Siyasi Parti Özgürlüğü

Madde

(1) Seçme hakkına sahip olan her vatandaş, önceden izin almaksızın, siyasî parti kurma ve partilere üye olma hakkına sahiptir.

(2) Siyasî partiler, demokratik siyasî hayatın vazgeçilmez unsurlarıdır. Siyasi partilerin parti içi düzenlemeleri, çalışmaları, kararları ve aday belirleme yöntemleri demokrasi ilkelerine aykırı olamaz. Siyasi parti teşkilatlarının karar organları, cinsiyetler arası adil temsil ve katılımı sağlayacak şekilde oluşturulur. Cinsiyet Kotası %40’ın altında olamaz.

(3) Siyasî partiler ticarî faaliyette bulunamazlar; yabancı devletlerden maddi yardım alamazlar.

(4) Siyasi partiler, insan haklarına ve hukukun üstünlüğüne dayalı demokratik anayasal düzeni yıkmayı amaç edinemezler; savaş kışkırtıcılığı, yabancı düşmanlığı, ayrımcılık veya kin ve nefret savunuculuğu yapamazlar.

(5) Bir siyasî partinin; tüzüğünün veya programının 4. fıkra hükümlerine aykırı görülmesi veya bu fıkra hükümlerine aykırı eylemleri bilinçli, kararlı ve sürekli bir şekilde işlediğinin tespit edilmesi halinde, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısının talebi üzerine, Anayasa Mahkemesince partiye ihtarda bulunulur. İhtarı izleyen iki ay içinde tüzük veya programdaki aykırılık giderilmediği veya 4. fıkra hükümlerine aykırı eylemlere devam edildiği takdirde, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı ilgili parti hakkında dava açılması talebini Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına iletir. Meclis Başkanlığı, Türkiye Büyük Millet Meclisinde grubu bulunan her bir siyasî partinin beşer üye ile temsil edileceği ve Meclis Başkanının başkanlık edeceği bir Komisyon oluşturur. Komisyonun üye tam sayısının üçte iki çoğunluğu ve gizli oyla vereceği karar üzerine Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı tarafından dava açılır. Bu dava, Anayasa Mahkemesince kesin olarak karara bağlanır.

(6) Anayasa Mahkemesi, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı tarafından açılan davalarda, seçim dönemi hariç ilgili siyasi partinin hazine yardımından geçici olarak muaf tutulması ile cezalandırılmasına veya geçici olarak faaliyetten alıkonulmasına karar verebilir.

(7) Siyasi partilerin mali denetimleri Sayıştay tarafından yapılır. Sayıştay’ın bu denetim sonunda vereceği kararlar kesindir.

(8) Siyasi partilerin kuruluş ve çalışmaları, gelir ve giderleri, mali denetimleri ile siyasi partilerin ve adayların seçim harcamaları ve usulleri demokratik ve şeffaf yönetim ilkeleri çerçevesinde kanunla düzenlenir.

Barış Hakkı

Madde

(1) Herkes, barış içinde ve şiddetten korunarak yaşama hakkına sahiptir. Devlet ülke içinde barışı sağlamak ve korumak, dış ilişkilerini barışçıl hedef ve amaçlarla yürütmekle yükümlüdür.

(2) Barış kültürünü geliştirmek, belli bir toplumsal kesime ya da gruba yöneltilmiş nefreti yayan, körükleyen, teşvik eden ya da meşrulaştıran tüm ifade biçimlerinin ve savaş kışkırtıcılığı, militarizm, antisemitizm, ırkçılık ve yabancı düşmanlığı ile her türden ayrımcılığın önlenmesi için yasal düzenlemeleri yapmak etkin ve caydırıcı önlemler almak devletin yükümlüğündedir.

(3) Devlet, silah üretimine sınır ve denetim getirmek, silaha erişimi zorlaştırmak ve silah kullanımını mümkün olan en alt seviyeye indirmek için gerekli önlemleri alır, yasal düzenlemeleri yapar, etkili ve sürdürülebilir bir silahsızlanma politikası yürütür.

Hakikat Hakkı

Madde

 (1) Herkesin hakikate ulaşma, ülkenin tarihsel geçmişiyle ilgili gerçek bilgilere erişme, devlet arşivi dahil bu geçmişe ilişkin belge ve bilgilerin açıklanmasını isteme hakkı vardır. 

(2) Hakikat hakkının kullanımını sağlamak için geçici ya da kalıcı kurumlar oluşturmak devletin yükümlülüğündedir.

(3) Soykırım ve insanlığa karşı suçlarda zaman aşımı işlemez.

Çalışanların Hakları

Madde

(1) Herkes insanca yaşamayı gerçekleştirecek düzeyde bir ücret karşılığında, eşitlik ilkesiyle uyumlu bir biçimde, insan onuruna yaraşır, güvenli ve düzenli bir işte çalışma hakkına sahiptir.

Hiç kimse yaşına ve gücüne uygun olmayan işlerde çalıştırılamaz.

(2) Devlet,  tam ve üretken bir istihdam sağlamakla, çalışanların yaşam düzeyini yükseltmek, İş sağlığı ve iş güvenliğini korumak, çalışma yaşamında güvenceli, düzenli işin norm olması için gereken önlemleri almak, iş ve aile yaşamının bağdaşmasını sağlamak issizleri ve işgücü dışında kalanları korumakla yükümlüdür.

(3) Devlet, çalışanların yaptıkları işe uygun adaletli bir ücret elde etmeleri için gerekli tedbirleri alır. Asgarî ücretin tespitinde, çalışanların geçim şartları ile ülkenin ekonomik durumu göz önünde bulundurulur; asgari ücretten vergi alınamaz.

(4) Çalışanlar dinlenme, ücretli hafta ve bayram tatili ile yıllık izin haklarına sahiptir. Kimse fazla mesaiye zorlanamaz.

(5) Küçükler ile bedenî ve ruhî yetersizliği olan­lar, çalışma koşulları bakımından özel olarak koru­nurlar.

(6) Küçüklerin, yaşlarına uygun olmayan, güvenliklerine, sağlıklarına veya fiziksel, ruhsal, ahlaki veya sosyal gelişimlerine zarar verecek veya eğitimlerini engelleyecek her türlü işte çalıştırılmaları yasaktır.

(7) Kadınlar ve erkekler arasında işe alınma, çalışma şartları ve ücretler bakımından ayrımcılık yapılamaz. Devlet kadınların çalışma hayatına katılmasının önündeki engelleri kaldırmakla, istihdama katılıp katılmama kararını kendilerinin verebileceği koşulların oluşmasını sağlamakla çalışma yaşamında toplumsal cinsiyet temelli eşitsizlikleri engellemekle yükümlüdür.

(8) Kadınlar hamilelik ya da yeni doğum yapma gibi doğurganlık hakları açısından korunurlar. Ka­dınlar ve erkekler arasında işe alınma, çalışma şart­ları ve ücretler bakımından ayrımcılık yapılamaz. Evlilik, hamilelik ve doğum nedeniyle işten çıkarma yapılamaz.

(9) Kamu ve özel sektör işe alımlarında kadın-erkek eşitliği ilkesi esastır ve devlet bu ilkenin uygu­lanması için gerekli tüm önlemleri almakla yüküm­lüdür.

(10) Kamu ve özel sektör ayrımı gözetilmeksizin işverenler çocuk bakım hizmetleri sağlamakla yü­kümlüdür.

(11) İşe alınan gençler, yaşlarına uygun çalışma koşullarında çalıştırılmalı ve ekonomik sömürüye,  güvenlikleri ve sağlıklarına veya fiziksel, ruhsal, ahlaki veya sosyal gelişimlerine zarar verme olasılığı bulunan veya eğitimlerini engelleyebilecek her türlü işe karşı korunmalıdır. Gençler, zorunlu staj ve benzeri tanımlar altında ücretsiz ya da düşük ücretle ve güvencesiz çalıştırılamaz.

(12) Engellilerin eşit şekilde çalışma hakkı vardır. Bu hak engellilerin açık, kapsayıcı ve erişilebilir nitelikte bir iş piyasası ve çalışma ortamında, serbestçe seçtikleri bir işte hayatlarını kazanmaları fırsatını da içerir. Devlet engellilerin iş yaşamına eşit katılımını sağlamak, çalışma ve dinlenme hakkını sağlıklı hale getirmek için makul uyumlaştırma dâhil her türlü ve gerekli önlemleri alır.

 

Çevrenin Korunması

Madde

(1) Herkes, sağlıklı ve ekolojik açıdan dengeli bir çevrede yaşama, çevre konusunda bilgilenme, katılma ve başvuru hakkına sahiptir.

(2) Çevrenin en üst düzeyde korunmasını, çevre kalitesinin iyileştirilmesini ve gelecek kuşakların da çevreden yararlanmalarını sağlayacak önlemleri almak, sürdürülebilir kalkınma ilkesiyle uyumlu olarak, herkesin ve Devletin görevidir.

(3) Herkesin deniz, göl ve akarsu kıyılarıyla deniz ve göl kıyılarını çevreleyen sahil şeritlerinden yararlanma hakkı vardır. Kıyılar, özel mülkiyete konu olamaz.

(4) Herkes tek başına ya da toplu olarak, doğaya ve çevreye zarar verme olasılığı olan tüm plan ve uygulamalarda ve yaşam alanlarıyla ilgili her konuda, bilgi ve belge edinme, karar mekanizmalarına katılma ve yargıya erişim haklarına sahiptir.

(5) Devlet, ormanların ve toprağın verimli olarak işletilmesini ve biyolojik çeşitliliği korumak ve geliştirmek, erozyonla kaybedilmesini önlemek ve tarım alanlarını geliştirmek amacıyla gerekli tedbirleri alır. Orman alanlarında özel veya kamusal amaçlı yapılaşmaya ve ormanlara zarar verebilecek hiçbir işlem ve faaliyete izin verilemez.

Engellilerin Hakları

Madde

(1) Devlet, engellilerin insan hak ve özgürlüklerinden tam ve eşit olarak yararlanabilmelerini, toplum hayatına etkili bir şekilde katılabilmelerini, toplumla bütünleşebilmelerini, fırsat eşitliğinden istifade edebilmelerini sağlamak ve engellilere yönelik her türlü ayrımcılıkla mücadele etmekle yükümlüdür.

(2) Devlet, engellilerin kendilerini ilgilendiren siyasi karar alma süreçlerine ve çalışma yaşamına etkin olarak katılabilmelerine imkân sağlar.

(3) Devlet, engellileri işkence, aşağılayıcı ve zalimane muamele, cinsel ya da ekonomik sömürünün, şiddetin ve istismarın her biçiminden korumak için uygun tüm yasal, idari, sosyal, eğitsel ve diğer önlemleri almakla yükümlüdür.

(4) Devlet, engellilerin fiziksel, zihinsel ve psikolojik olarak iyileşmesi, rehabilitasyonu ve sosyal açıdan yeniden bütünleşmesini sağlayıcı tüm tedbirleri almak rehabilitasyon dahil olmak üzere, nitelikli, yüksek standartta parasız veya karşılanabilir bir maliyetle sağlık hizmetleri ve bakımdan yararlanmasını sağlamakla yükümlüdür.

Evlilik ve Aile Kurma Hakkı

Madde

(1) Evlenme çağına gelen her erkek ve kadın, evlenmek ve aile kurma hakkına sahiptir.

(2) Aile, toplumun temel birimlerinden biridir. Aile, eşler arasında eşit hak ve özgürlüklere, kız ve erkek çocukların sağlıklı, özgür, mutlu ve birey olarak taşıdıkları saygınlığa uygun biçimde yetiştirilmeleri esasına dayanır ve her türlü hukukî, ekonomik ve sosyal korunmadan yararlanır.

(3)Devlet çocuklar ve kadınların aile içi şiddete karşı korunmasını sağlamak, kız çocuklarının erken yaşta ve zorla evlendirilmelerini önlemek için gerekli önlemleri almakla yükümlüdür

Gençlik Hakları

Madde

(1) Devlet, gençlerin haklarını korumakla ve siyasal, ekonomik, sosyal ve kültürel haklarından etkin biçimde yararlanmalarını sağlamakla yükümlüdür. Devlet, gençlerin özgür, bağımsız ve yaratıcı düşünmesine, çoğulcu demokratik değerleri ve insan haklarını özümseyip benimsemesine, doğayı ve çevreyi korumasına, nitelikli sağlık,  eğitim, barınma ve ulaşım haklarından yararlanmalarına, eğitim ve hayat tarzlarını özgürce seçebilmelerine, eğitim kurumlarında birey olarak saygınlıklarına uygun muamele görmelerine ve bu kurumların yönetimlerinde söz ve karar sahibi olmalarına, eğitim ve öğretim ve yaşam standartlarını geliştirmeye yönelik özel tedbirler alır ve gençlerinçıkarlarını korur.

(2) Genç kadınlara, çalışma ve eğitim ve siyasi hayata katılma hakları da dahil olmak üzere her konuda pozitif ayrımcılık hükümleri uygulanır.

(3) Gençlerin parti, dernek, sendika kurmalarını, düşünce, ifade ve örgütlenme haklarını kullanmalarını, ulusal, yerel ve bölgesel düzeyde siyasi hayata katılımlarını kota ve benzeri yöntemlerle teşvik etmek ve güvence altına almak devletin yükümlülüğündedir.

(4) Özgürlüğünden mahrum bırakılmış gençlerin eğitim haklarının engellenmemesi için gerekli yasal ve idari düzenlemeleri yapmak devletin yükümlülüğündedir.

Grev Hakkı

Madde

(1) Çalışanlar, işverenleriyle olan ilişkilerinde ekonomik ve sosyal durumlarını korumak ve geliştirmek, haklarından yararlanmak ve geliştirmek amacıyla grev hakkına sahiptirler.

(2) Grev hakkının kullanılması, ancak kesintiye uğradığında halkın tümünün ya da bir bölümünün yaşamını, sağlığını ya da güvenliğini ciddi biçimde tehdit eden hizmetlere ilişkin olarak sınırlandırılabilir.

(3) Grev hakkının istisnaları ve işverenlerin hakları ile işçi niteliği taşımayan kamu hizmeti görevlilerinin bu alandaki haklarının kapsam, istisna ve sınırları, gördükleri hizmetin niteliğine ve sendikal haklarla ilgili uluslararası hukuk güvencelerine uygun olarak kanunla düzenlenir.

Hayvan Hakları

Madde

(1)        Devlet hem yabani hem de evcil hayvan haklarını korur, hayvanlara yönelik eziyet ve kötü muamele yapılmamasını güvence altına alır.

 

İnsan Hak ve Özgürlüklerinin Sınırlanması

Madde

(1) İnsan hak ve özgürlükleri, sadece Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplerle ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, uluslararası hukuktan doğan yükümlülükler çerçevesinde demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz. Kanun, insan hak ve özgürlüklerinin özüne dokunamaz.

(2) İnsan hak ve özgürlükleri, yabancılar ve vatansızlar için, uluslararası hukuka uygun olarak kanunla sınırlanabilir.

(3) Hak ve özgürlüklerin korunması ve genişletilmesi ile hak ve özgürlüklere yönelik sınırlanmaların denetlenmesi için özerk bir insan hakları kurumu oluşturulur.

 

İnternete ve Diğer Elektronik İletişim Ortamlarına Erişim Hakkı

Madde

(1) İnternete erişim temel bir insan hakkıdır. İnternetin evrenselliği, tarafsızlığı ve bütünlüğü esas alınarak, bilgiye, internete ve diğer elektronik iletişim ortamlarına erişim hiç bir şekilde kısıtlanamaz, şarta bağlı tutulamaz ve sansürlenemez.

(2) İnternet ve diğer elektronik iletişim teknolojilerine el konulamaz, işletilmekten alıkonulamaz.

Kadın Hakları  

Madde

(1) Devlet, kadın ile erkek eşitliğine dayalı bir toplumsal düzeninin koşullarını sağlamakla yükümlüdür. Bu amaçla devlet, medeni durumlarına bakılmaksızın tüm kadınların siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel alanlardaki hak ve özgürlüklerinin tanınmasını, kullanılmasını ve bunlardan yararlanılmasını engelleyen, zedeleyen veya ortadan kaldıran veya bunu amaçlayan her türlü ayrımcılıkla mücadele eder, buna yönelik gerekli tedbirleri alır.

(2) Devlet, kadına yönelik her türlü kötü muamele ve şiddeti, kadın ticaretini ve kadın bedeninin istismarını önlemekle yükümlüdür. Devlet, aile içi şiddet ve namus cinayetlerinin insanlık suçları olduğunu kabul eder.

(3) Toplumsal cinsiyet eşitliğine dayalı bir toplumsal düzenin koşullarının oluşturulması için kadınların tüm haklarının kullanımına ilişkin olarak devlet pozitif ayrımcılık hükümleri uygular.

(4) Kadınların, siyasal partilerin genel merkez ve il örgütleri, üniversiteler ile sendika ve üst kuruluşların yönetim organlarına, Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne, il genel meclisi, il belediye meclisi ve büyükşehir belediye meclislerine eşit katılımını sağlamak amacıyla kota uygulaması da dahil olmak üzere özel politikalar uygulanır.

(5) Toplumsal cinsiyet eşitliğini sağlamak amacıyla, ulusal eylem planları hazırlayacak ve uygulanmasını denetleyecek, özerk bütçeli ve bağımsız bir Kadın-Erkek Eşitliği Konseyi oluşturulur. Bu Konsey’in oluşturulmasında ve üyelerinin belirlenmesinde kadın örgütlerinin katılımı ve söz hakkı esastır.

Konut Hakkı

Madde

(1) Herkes, uygun ve elverişli bir konutta oturma hakkına sahiptir. Hiç kimse yaşamını sürdürmesi için gerekli barınacak bir yerden yoksun bırakılamaz, kimsenin konutu zorla tahliye edilemez.

(2) Devlet, kentlerin özelliklerini ve çevre koşullarını gözeten planlama çerçevesinde, konut hakkının etkili bir biçimde kullanılmasını sağlamak amacıyla yurttaşların gereksinimlerini karşılayacak ve kiracıları koruyacak, yeterli standartlara sahip bir konut edinilmesi, evsizliği önlemek ve azaltmak için gerekli tedbirleri alır, kamu yararını gözeterek arazi kullanım planını düzenler ve toplu konut girişimlerini destekler.

 

Olağanüstü Hallerde İnsan Hak ve Özgürlükleri

Madde

(1) Olağanüstü hallerde insan hak ve özgürlüklerinin kullanılması, uluslararası hukuktan doğan yükümlülükler çerçevesinde ve durumun gerektirdiği ölçüde sınırlandırılabilir.

(2) Bu işlem ve uygulamalara karşı yargı yolu kapatılamaz.

(3) Birinci fıkrada belirtilen durumlarda dahi, savaş hukukuna uygun fiiller sonucu meydana gelen ölümler dışında, kişinin yaşama hakkına, maddî ve manevî varlığının bütünlüğüne dokunulamaz. Kimse dinî inançlarını, vicdanî kanaatlerini ve düşüncelerini açıklamaya zorlanamaz ve bunlardan dolayı suçlanamaz. Hiç kimse yargı mercilerine başvurma hakkından mahrum edilemez ve tabii hâkiminden başka bir merci önüne çıkarılamaz. Suç ve cezalara ilişkin hükümler geçmişe yürütülemez. Suçluluğu kesinleşmiş mahkeme kararı ile sabit oluncaya kadar kimse suçlu sayılamaz.

Sağlık Hakkı

Madde

 (1) Herkes, sağlık hakkına sahiptir; hiç kimse temel sağlık hizmetlerinden yoksun bırakılamaz. Temel sağlık hizmetleri ülkenin genelinde ücretsiz bir şekilde devlet tarafından sunulur.

(2) Devlet, herkesin beden ve ruh sağlığı içinde yaşayabilmesini ve sağlık hizmetlerine eşit erişimini sağlayacak tedbirleri alır ve bunun için kamu sağlık kuruluşlarını yaygın bir biçimde kurar ve geliştirir.

(3) Devlet, sağlık hizmetlerinin yaygın bir şekilde yerine getirilmesini sağlamak amacıyla genel sağlık sigortası sistemi kurar.

(4) Devlet kadınların üreme sağlığı ve doğurganlık hakları konularında ücretsiz sağlık ve eğitim hizmetleri sağlamak, gebelik ve sonrasında destekleyici politikaları hayata geçirmekle yükümlüdür.

Sendika Kurma Hakkı

Madde

(1) Tüm çalışanlar ve işverenler, önceden izin almaksızın sendikalar ve üst kuruluşlar kurma, bunlara serbestçe üye olma ve üyelikten çekilme haklarına sahiptir.Sendika kurma hakkı herkes ve bütün meslekler için güvence altındadır. Bu hakkı sınırlamayı veya ona engel olmayı amaç edinen sözleşmeler geçersizdir.

(2) Sendikaların ve üst kuruluşlarının kuruluş, yönetim ve işleyişleri demokratik esaslara aykırı olamaz ve cinsiyetler arası eşit temsil ve katılım ilkesine uygun olarak belirlenir.

(3) Sendika kuruculuğu ve üyeliğinde fiilen çalışma şartı aranmaz.

(4) Hizmet mekânı ev olan bütün işler, temizlik, bakım ve diğer hizmetler ev işçiliği kapsamındadır ve sendika kurma hakkından yararlanır.

(5) Devlet, çalışma yaşamına girmeye hazırlananlar ile emek piyasasının dışında kalanlar ve/veya dışında bırakılanlar da dâhil, işgücünün hak ve çıkarlarını koruma ve geliştirme gereksinimi içinde olan tüm kesimlerin sendika hakkını etkin biçimde kullanabilmesini teşvik eder ve gerekli yasal önlemleri alır.

(6) Tüm kamu çalışanları sendika kurma hakkına sahiptir.

(7) Sendika kurma hakkı, ancak başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması amacıyla sınırlanabilir. Sendikalar, ancak bu amaçla ve hâkim kararıyla geçici olarak faaliyetten alıkonabilir veya kapatılabilir.

 

Sivil Toplumun Geliştirilmesi

Madde 

(1)        Sivil Toplum örgütleri demokratik toplumun esaslarındandır. Sivil toplum örgütlerinin amaçlarını gerçekleştirmelerini sağlayacak şekilde güçlendirilmeleri, desteklenmeleri, geliştirilmeleri kamusal bir sorumluluktur. Bu hakkın etkin bir şekilde kullanılmasını sağlamak devletin yükümlülüğündedir.

Sosyal Güvenlik Hakkı

Madde

(1) Herkes sosyal güvenlik hakkına sahiptir.

(2) Devlet, bu hakkın kullanılmasını sağlayacak gerekli tedbirleri alır ve buna uygun teşkilatı kurar.

(3) Hiç kimse sosyal güvencesiz olarak çalıştırılamaz.

(4) Devlet, ev kadınları da dahil olmak üzere tüm kadınların, ev içi emeğini de gözetecek şekilde, sosyal güvenlik haklarına sahip olmaları için özel önlemler alır.

(5) Devlet herkesin sosyal güvenlik hakkından en ileri düzeyde ve somut olarak yararlanmasını sağlayacak önlemleri almak, etkin ve yaygın kamusal organlar kurmak, yasal ve idari düzenlemeler yapmakla yükümlüdür.

Tarihi ve Kültürel Mirasın Korunması

Madde

(1) Herkes, tarihi ve kültürel mirasın korunmasını talep etme hakkına sahiptir. Devlet, bu mirası güvence altına almak amacıyla, ülkedeki doğa varlıklarını ve tüm uygarlıkların kültürel varlık ve değerlerini korumakla yükümlüdür.

(2) Farklı kültür ve inanç topluluklarının kültürel varlıkları üzerindeki kolektif mülkiyet haklarının ve varlık ve değerlerin korunması için yasal, idari ve kurumsal her türlü önlemi almak devletin yükümlülüğündedir.

Temel Gelir Hakkı

(1) Herkes kendisi ve ailesini açlıktan ve yoksulluktan koruyacak, asgari düzeyde beslenme, barınma, eğitim ve sağlık ihtiyaçlarını karşılayabileceği temel gelir hakkına sahiptir.

(2) Devlet, temel gelirden yararlanacak kişilerin saptanması, ilgili kaynaklarının yaratılması ve hak sahiplerinin temel gelire düzenli biçimde erişebilmesini sağlamakla yükümlüdür.  Bu konudaki düzenlemeler yasayla yapılır.

(3) Temel gelirden vergi alınmaz.

Temiz Suya Ve Yeterli Gıdaya Erişim Hakkı

Madde

 (1) Herkesin temiz ve ücretsiz suya ve sağlıklı gıdaya erişim hakkı vardır. Devlet herkesin temiz ve sağlıklı suya bedelsiz ya da erişilebilir bir bedelle ulaşabilmesini sağlamakla yükümlüdür.

(2) Devlet bu amaçla,  biyoçeşitliliğin korunması, GDO’lu ürünlerin ülkeye girişinin üretiminin ve pazarlanmasının engellenmesi, tarım arazilerinin ve köylerin ortak mülkiyetinde olan meraların korunması ve geliştirilmesi, tohumların serbest dolaşımının ekiminin ve çoğaltılmasının sağlanması için gerekli önlemleri alır, yasal düzenlemeleri yapar,  küçük ölçekli çiftçiliği güçlendirir, doğaya uyumlu yerel girişimleri, üretim kooperatiflerini ve geleneksel tarımı destekler.

Toplu Sözleşme Hakkı

Madde

(1) Çalışanlar ve işverenler, karşılıklı ilişkilerinde ekonomik ve sosyal durumlarını korumak ve geliştirmek amacıyla toplu iş sözleşmeli toplu pazarlık yapma hakkına sahiptirler.

(2) Bu hakkın kullanılmasına ilişkin usul ve esaslar, sendikal haklarla ilgili uluslararası hukuk güvencelerine uygun olarak kanunla düzenlenir.

Uluslararası İnsan Hakları Hukukunun Doğrudan Uygulanması

Madde

(1)        Usulüne uygun olarak yürürlüğe konulmuş insan hak ve özgürlüklerine ilişkin uluslararası andlaşmalar, anayasal güvence altındadır. Bu anlaşmalar, mahkemeler ve diğer devlet organları tarafından doğrudan uygulanır.

Vergi Yükümlülüğü

Madde

(1) Herkes, kamu giderlerini karşılamak üzere, malî gücüne göre vergi ödemekle yükümlüdür.

(2) Vergi yükünün adaletli ve dengeli dağılımı, maliye politikasının sosyal amacıdır. Devlet vergi gelirlerinin kamu yararına, kamunun bilgisi ve denetimi altında, şeffaflık ve hesap verebilirlik ilkeleri doğrultusunda ve yerinde kullanılmasını sağlamakla yükümlüdür.

(3) Vergi, resim, harç ve benzeri malî yükümlülükler kanunla konulur, değiştirilir veya kaldırılır. Bölgesel kamu idarelerin seçimle oluşan karar organlarının vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülükler getirme yetkisi kanunla düzenlenir.

Yaşlı Hakları

Madde 

(1) Devlet, yaşlıların insan onuruna yaraşır bir yaşam sürdürebilmelerini, nitelikli sağlık, barınma, ulaşım,  sosyal güvenlik haklarından, özenli bir bakım ve tedaviden yararlanmalarını, alıştıkları çevrede yaşamlarını istedikleri ve yapabildikleri sürece kimseye bağlı olmadan sürdürmelerini, her türlü eziyetten, onur kırıcı muameleden ve ayrımcılıktan korunmalarını ve sosyal ve kültürel yaşama tam ve etkili katılabilmelerini sağlayacak bütün tedbirleri alır.

ÜÇÜNCÜ KISIM

DEVLETİN TEMEL ORGANLARI

BİRİNCİ BÖLÜM YASAMA

Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Kuruluşu

Madde

 (1) Türkiye Büyük Millet Meclisi bütün vatandaşların iradesini temsil eden en yüksek karar organıdır.

(2)        Türkiye Büyük Millet Meclisi, genel doğrudan, serbest, eşit ve gizli oyla seçilen altı yüz milletvekilinden cinsiyetler arası eşit temsil, çoğulculuk ve nisbi temsil esaslarına göre oluşur.

(3)        Üyeler seçim yasalarında belirlenmiş seçim çevrelerinden seçilir. Seçim çevreleri oluşturulurken, oyların, temsilde adaleti sağlayacak biçimde sandalye sayısına dönüşmesi esas alınır. Temsilde adalet ve çoğulculuk ilkesine aykırı, azınlık siyasi grupların aleyhine, siyasi hakların etkin kullanımını engelleyecek yasa çıkartılamaz. Ulusal ve yerel düzeyde seçim barajı konulamaz. Kimse aynı anda iki mecliste üye olamaz.

Seçim Dönemi, Seçimlerin Ertelenmesi ve Araseçimler

Madde

(1) Türkiye Büyük Millet Meclisinin seçimleri dört yılda bir yapılır.

(2)        Türkiye Büyük Millet Meclisi, bu süre dolmadan seçimin yenilenmesine karar verebilir. Yenilenmesine karar verilen Meclisin yetkileri, yeni Meclisin seçilmesine kadar sürer. Yeni seçilen Meclis, seçim tarihinde devam etmekte olan yasama dönemine karşılık gelen dönemi tamamlayacak şekilde yeni bir yasama dönemi başlatır. Meclisin feshi durumunda en geç iki ay içinde seçim yapılır, yeni Meclis en geç bir ay içinde toplanır.

(3)        Türkiye Büyük Millet Meclisi, uluslararası hukuka uygun olmak kaydıyla savunma ve güç kullanımını gerektiren bir durumda, seçimlerin yapılmasına imkan görülmezse, seçimlerin bir yıl ertelenmesine karar verebilir. Bu karar üye tam sayısının üçte iki oranıyla alınır.

(4)        Türkiye Büyük Millet Meclisinin üye tamsayısının yüzde beşinin boşalması halinde üç ay içerisinde ara seçim yapılır. Her seçim döneminde yalnızca bir kez ara seçim yapılabilir. Genel seçimlere bir yıl kala ara seçim yapılamaz.

(5)        Seçilen meclisin başkanlık divanı oluşumundan sonra, başbakanın istifası ya da Bakanlar Kuruluna güvensizlik oyu verilmesi halinde, Meclisin kararıyla seçimlerin yenilenmesine karar verilebilir.

Seçimlerin Yönetimi ve Denetimi

Madde

(1) Seçimler, halk oylaması ve halk inisiyatifi, şeffaflık, çoğulculuk ve adil yarışma esaslarına uygun olarak Meclisin ve yargının yönetim ve denetimi altında yapılır. Bu görev ve yetki Meclise ve Seçim Konseyi’ne aittir.

(2) Seçimlerin başlamasından bitimine kadar, düzen ve dürüstlük içinde yönetilmesi ve denetlenmesiyle ilgili işlemleri yapmak, seçim süresince ve seçim sonrasında şikâyet ve itirazları inceleme yetkisi Seçim Konseyi’ne aittir.

 

Seçim Konseyi

Madde

(1) Seçim Konseyi, cinsiyet eşitliği temelinde, çoğulculuk ve liyakat esasına göre seçilmiş üyelerden oluşur.

(2)        Seçim Konseyinin üyelerinin bir bölümü Türkiye Büyük Millet Meclisince seçilir. Mecliste grubu olan partilerin önerdiği birer kişi Seçim Konseyinde yer alır. Ayrıca, yükseköğrenim kurumlarının hukuk ve siyaset bilimleri alanlarında görev yapan öğretim üyeleri ya da en az on yıllık mesleki deneyime sahip avukatlar arasından 3 üye Türkiye Büyük Millet Meclisince üye tam sayısının üçte iki çoğunluğu ve gizli oyla seçilir. İki üye Yargıtay Genel Kurulunca, iki üye Danıştay Genel Kurulunca, kendi üyeleri arasından üye tamsayılarının salt çoğunluğu ile ve gizli oyla seçilir.

(3)        Seçim Konseyi üyeleri altı yıl görev yapar. Bir kişi en fazla iki kez üye seçilebilir. Üyeler, salt çoğunluk ve gizli oyla aralarından bir başkan ve bir başkanvekili seçerler.

(4)        Seçim Konseyi üyeleri, üniversitelerde ders verme dışında, asli görevlerinden başka hiçbir görev alamazlar.

(5)        Seçim Konseyi’nin adaylığa ait itirazlar hakkında verdiği kararlar ile seçimlerden sonra, yasanın öngördüğü süre içinde yapılan, seçim sonucunu etkileyecek, o seçim çevresinin veya seçilenlerden bir veya birkaçının tutanağının iptalini gerektirecek itirazlara ilişkin verdiği kararlar Türkiye Büyük Millet Meclisince üye tam sayısının üçte iki çoğunluğu ve gizli oyla onaylandıktan sonra kesinleşir.

(6)        Seçim Konseyinin çalışması ve organları kanunla düzenlenir.

Milletvekillerinin Hakları ve Yükümlülükleri

Madde

 (1) Milletvekilleri seçildikleri seçim çevresini değil bütün vatandaşları temsil eder.

(2)        Milletvekilleri meclis oturumlarına katılmak, meclis çalışmalarını yürütmek, vatandaşlarla sürekli, etkin ve işlevsel bir ilişki sürdürmekle yükümlüdür. Milletvekilleri ulusal ya da uluslararası hiçbir menfaat grubunu temsil edemezler; kendilerine ve çevrelerine çıkar sağlayacak eylemlerde bulunamazlar.

(3)        Milletvekillerinin görevlerini yerine getirmesine hiçbir kurum ya da kişi engel olamaz. Bütün kamu görevlileri milletvekillerine yardımcı olmakla yükümlüdür.

(4)        Bir yasama döneminde milletvekillerinin aylık ve ödeneklerine yapılan artışlar ancak bir sonraki yasama döneminde yürürlüğe girer.

(5)        Milletvekillerinin mali ve sosyal hakları hakkaniyet ve diğer kamu yöneticileriyle eşitlik temelinde saptanır. Milletvekili ödenekleri ve yollukları yasayla belirlenir. Milletvekili ödeneği kıyasen birinci derecenin dördüncü kademesindeki kadrolu bir devlet memurunun aldığı ödenek miktarını, yolluk ise onun yarısını aşamaz. Meclis üyelerinin sosyal güvenceleri yasayla belirlenir. Emekli maaşı dışındaki hak ve ayrıcalıklar, milletvekilinin ölümüyle sona erer.

Milletvekili Seçilme Yeterliliği

Madde

(1) Siyasi haklarını kullanmaya haiz ve seçmen kütüğüne kayıtlı, on sekiz yaşını bitirmiş her vatandaş milletvekili seçilebilir.

(2) Partiler milletvekili adaylarını tek tek veya toplu olarak bildirebilirler, hiçbir partiye üye olmayan vatandaşlar da milletvekili adayı olabilir.

Bağdaşmazlık Hali

Madde

(1) Hakimler, savcılar yüksek mahkeme ve yüksek yargı üyeleri, kamu denetçileri, yüksek idari yetkililer görevlerinden çekilmedikçe aday olamazlar.

(2)        Silahlı kuvvetler, güvenlik, istihbarat ve kolluk mensupları için, en az bir yasama dönemi öncesinde görevlerinden çekilme koşulu aranır. Bu görevleri icra edenler, askeri darbe, işkence, insanlığa karşı işlenmiş suçlardan ulusal ya da iç hukukla uyumlu uluslararası mahkemelerde suçlu bulunmuş oldukları takdirde aday olamazlar.

(3)        Milletvekilliği görevini üstlenmeye veya milletvekilliğinin diğer kamu görevleriyle birlikte yürütülmesine engel haller yasayla belirlenebilir.

Yasama Sorumsuzluğu

Madde

(1) Milletvekilleri, milletvekilliği görevi kapsamındaki düşünceleri, konuşmaları, ifadeleri ve faaliyetleri nedeniyle görev süresince ve görev sonrasında sorumlu tutulamazlar. Bu hak, Türkiye Büyük Millet Meclisi içinde ve dışında güvence altındadır.

(2) Yasama sorumsuzluğu nefret söylemini ve ırkçılığı kapsamaz.

Yasama Dokunulmazlığı

Madde

(1) Seçimden önce veya sonra bir suç işlediği ileri sürülen bir milletvekili, Türkiye Büyük Millet Meclisinin kararı olmadıkça tutulamaz, sorguya çekilemez, tutuklanamaz ve yargılanamaz. Milletvekili hakkında seçiminden önce veya sonra verilmiş bir ceza hükmünün yerine getirilmesi, milletvekilliği sıfatının sona ermesine bırakılır ve milletvekilliği süresince zamanaşımı işlemez. Tekrar seçilen milletvekili hakkında soruşturma ve kovuşturma, Meclis’in yeniden dokunulmazlığını kaldırmasına bağlıdır.

(2)        Ağır ceza mahkemesinin görevine giren suçlarda suçüstü hali ile cinsel istismar, kadınlara ve çocuklara yönelik şiddet, zimmet, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, güveni kötüye kullanma, hileli iflâs, kaçakçılık, ihaleye fesat karıştırma ve edimin ifasına fesat karıştırma suçlarından dolayı bir milletvekilinin sorguya çekilmesi ve yargılanması için Türkiye Büyük Millet Meclisinin kararı aranmaz. Bu hallerde yetkili makam, durumu hemen Meclis’e bildirir.

(3)        Hakkında suç isnadı bulunan milletvekili, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına başvurmak suretiyle, isnad edilen suçla ilgili olarak dokunulmazlığından feragat edebilir.

(4)        Dokunulmazlık kapsamında olmayan suçları işleyen, dokunulmazlığı kaldırılan veya dokunulmazlıktan feragat eden milletvekillerinin yargılanmaları, tutuksuz olarak ve yasama çalışmaları engellenmeyecek şekilde yürütülür.

(5)        Dokunulmazlık kapsamında olmayan suçları işleyen, dokunulmazlığı kaldırılan veya dokunulmazlıktan feragat eden milletvekilleri hariç hiçbir milletvekilinin Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin kararı olmaksızın üstü veya evi aranamaz ve kişisel özgürlüklerinden mahrum bırakılamaz.

(6)        Türkiye Büyük Millet Meclisi’ndeki siyasî parti gruplarınca, yasama dokunulmazlığı ile ilgili görüşme yapılamaz ve karar alınamaz.

Milletvekilliğinin Düşmesi

Madde

(1) İstifa eden veya milletvekilliği ile bağdaşmayan bir görev veya hizmet ifa eden milletvekilinin, milletvekilliğinin düşmesine, yetkili meclis komisyonunun raporu üzerine, Türkiye Büyük Millet Meclisinin başkanının onayı ve Genel Kurulca üye tamsayısının salt çoğunluğunun gizli oyuyla karar verilir.

(2)        Milletvekilinin, milletvekilliği göreviyle bağdaşmayan işlerde çalışması, Mecliste görevine resmen başlamaması, devamsızlığı iç tüzüğün belirlediği gün sayısını aşması ve seçime girmiş oldukları parti dışında bir partiye üye olması halinde milletvekilliği düşer.

(3)        Milletvekilliğinin kesin hüküm giyme veya kısıtlanma halinde düşmesi, bu husustaki kesin mahkeme kararının Genel Kurula bildirilmesiyle gerçekleşir.

İptal İstemi

Madde

(1)        Yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına veya üyeliğin düşürülmesine Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından karar verilmesi hallerinde, kararın alındığı tarihten itibaren yedi gün içinde, ilgili üye veya üyelerden herhangi biri, kararın Anayasaya veya İçtüzüğe aykırılığı iddiasıyla iptali için Anayasa Mahkemesine başvurabilir. Anayasa Mahkemesi, iptal talebini onbeş gün içinde karara bağlar.

Türkiye Büyük Millet Meclisinin Görev ve Yetkileri

Madde

(1) Cinsiyet eşitliği ve çoğulculuk esaslarına uygun olarak oluşturulan Türkiye Büyük Millet Meclisinin görev ve yetkileri şunlardır:

a)          Kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak,

b)          Bakanlar Kurulunu ve bakanları denetlemek,

c)          Bütçe ve kesin hesap kanun tasarılarını görüşmek ve kabul etmek,

ç) Para basılmasına karar vermek,

d)          Güç kullanımına ve barış ilan etmeye karar vermek,

e)          Silahlı kuvvetleri, güvenlik ve kolluk güçlerini, istihbarat kurumlarını ve bu kurumların harcamalarını denetlemek,

f)           Yasama ve denetim işlemlerini gerçekleştirmek için daimi, geçici ya da özel komisyonlar kurmak,

g)          Kuruluş ve çalışma esasları yasayla belirlenmek kaydıyla, belli bir konuyu incelemek için araştırma ve soruşturma komisyonu kurmak,

h)          Devlet sırrı ve ticari sır kavramlarının tanımını ve kapsamını belirlemek ve bu niteliklerin ilgili durumda geçerli olup olmadığını saptamak,

ı) Uluslararası andlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak,

i)       Genel ve özel af ilânına karar vermek,

j) Anayasanın diğer maddelerinde öngörülen yetkileri kullanmak ve görevleri yerine getirmek.

Kanunların Teklif Edilmesi ve Görüşülmesi

Madde

 (1) Kanun teklif etmeye Bakanlar Kurulu, milletvekilleri, parti grupları ve kayıtlı üç yüz bin seçmenin imzasıyla halk inisiyatifi yoluyla halk yetkilidir. (2) Kanun tasarı ve tekliflerinin Türkiye Büyük Millet Meclisinde görüşülme usul ve esasları İçtüzükle düzenlenir. İçtüzük, temel kanunların Genel Kurulda görüşülmesi bakımından özel usuller kabul edebilir.

Halk İnisiyatifi

Madde

 (1) Seçmen kütüğüne kayıtlı üç yüz bin seçmenin imzasıyla halk yasa teklifi veya Anayasa değişikliği önerisi sunabilir. Bu yasa teklifi veya Anayasa değişikliği önerisi, uluslararası hukukla uyuşmazlık içinde olamaz, insan haklarının kazanımlarına aykırı hükümler taşıyamaz, temel hak ve özgürlükleri gerileten hükümler barındıramaz ve hukuki norm oluşturmanın temel koşullarını taşımak zorundadır. Bu koşullara aykırı yasa teklifleri yok hükmündedir.

(2)        Halk inisiyatifinin yasa önerisi Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulunda üye tam sayısının salt çoğunluğuyla, Anayasa değişikliği önerisi ise üye tam sayısının üçte iki çoğunluğuyla kabul edilir.

(3)        Halkın yasa teklifini destekleyenler, ilgili görüşmeler Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde yapılırken, temsili olarak görüşmelere katılır.

(4)        Türkiye Büyük Millet Meclisi halkın yasa teklifini kabul etmezse teklifi halk oyuna sunar. Teklif kabul edildiği takdirde yasalaşır.

Kanunların Cumhurbaşkanınca Yayınlanması

Madde

(1) Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisince kabul edilen kanunları on gün içinde yayınlar.

(2)        Cumhurbaşkanı yayınlanmasını uygun bulmadığı kanunları bir daha görüşülmek üzere, bu hususta gösterdiği gerekçe ile birlikte aynı süre içinde Türkiye Büyük Millet Meclisine geri gönderir. Cumhurbaşkanınca kısmen uygun bulunmama durumunda, Meclis sadece uygun bulunmayan maddeleri görüşebilir. Bütçe kanunları bu hükme tâbi değildir.

(3)        Türkiye Büyük Milet Meclisi geri gönderilen kanunu aynen kabul ederse, kanun, Cumhurbaşkanınca yayınlanır.

(4)        Cumhurbaşkanının on gün içinde geri göndermediği veya yayınlamadığı kanunlar Meclis Başkanı tarafından yayınlanır.

Uluslararası Andlaşmaları Uygun Bulma

Madde

 (1) Türkiye Cumhuriyeti adına yabancı devletlerle ve uluslararası veya uluslarüstü kuruluşlarla yapılacak andlaşmalarm onaylanması, Türkiye Büyük Millet Meclisinin onaylamayı bir kanunla uygun bulmasına bağlıdır.

(2) Ekonomik, ticarî veya teknik ilişkileri düzenleyen ve süresi bir yılı aşmayan andlaşmalar, Devlet maliyesi bakımından bir yüklenme getirmemek, kişi hallerine ve

Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının yabancı ülkelerdeki mülkiyet haklarına dokunmamak şartıyla, yayınlanma ile yürürlüğe konabilir. Bu takdirde bu andlaşmalar, yayınlarından başlayarak iki ay içinde Türkiye Büyük Millet Meclisinin bilgisine sunulur.

(3)        Uluslararası bir andlaşmaya dayanan uygulama andlaşmaları ile kanunun verdiği yetkiye dayanılarak yapılan ekonomik, ticarî, teknik veya idarî andlaşmalarm Türkiye Büyük Millet Meclisince uygun bulunması zorunluluğu yoktur. Ancak, bu fıkraya göre yapılan ekonomik, ticarî veya özel kişilerin haklarını ilgilendiren andlaşmalar, yayınlanmadan yürürlüğe konulamaz.

(4)        Türkiye Cumhuriyeti kanunlarında değişiklik gerektiren veya askeri nitelikte yükümlülükler öneren her türlü andlaşmalarm yapılmasında birinci fıkra hükmü uygulanır.

(5)        Usulüne göre yürürlüğe konulmuş uluslararası andlaşmalar kanun hükmündedir. Bunlar hakkında Anayasaya aykırılık iddiası ile Anayasa Mahkemesine başvurulamaz.

(6)        Kanunlar, usulüne uygun olarak yürürlüğe konulmuş insan hak ve özgürlüklerine ilişkin uluslararası andlaşmalara aykırı olamaz.

(7)        Anayasanın insan hak ve özgürlüklerine ilişkin hükümlerinin yorumlanmasında, Türkiye Cumhuriyeti’nin taraf olduğu uluslararası sözleşmeler esas alınır.

Güç Kullanımına izin Verme

Madde

(1) Türkiye Büyük Millet Meclisi, uluslararası hukukun meşru saydığı hallerde ya da uluslararası anlaşmalar gereğince ortak savunma yükümlülüğü çıktığında güç kullanımına izin verme yetkisine sahiptir.

(2)        Türkiye sınırları dışına silahlı kuvvet gönderme esasları, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından onaylanmış bir uluslararası anlaşma uyarınca yasa ile belirlenir. Türkiye sınırları içinde yabancı ülkelerin silahlı güçlerinin varlığı ve dolaşımı Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından onaylanmış uluslararası anlaşmalar ve ilgili yasalarla belirlenir.

(3)        Türkiye Büyük Millet Meclisi bu kararları nitelikli çoğunlukla alır.

Bilgi Edinme ve Denetim Yolları

Madde

 (1) Türkiye Büyük Millet Meclisi, denetim yetkisini, soru, meclis araştırması, genel görüşme, gensoru ve meclis soruşturması yollarıyla kullanır. (2) Bilgi ve edinme ve denetim yollarına ilişkin usul ve esaslar Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ile düzenlenir.

Soru, Meclis Araştırması ve Genel Görüşme

Madde

 (1) Soru, sözlü veya yazılı olarak cevaplandırılmak üzere, Başbakan veya bakanlara yazılı veya sözlü soru yöneltmek anlamına gelir.

(2)        Meclis araştırması, belli bir konuda bilgi edinmek için yapılan inceleme anlamına gelir.

(3)        Genel görüşme, toplumu ve Devlet faaliyetlerini ilgilendiren belli bir konunun, Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulunda görüşülmesidir.

 

Meclis Araştırma Komisyonu

Madde

(1) Türkiye Büyük Millet Meclisi yürütmenin işlemlerini denetlemek için komisyonlar kurabilir. Bir konunun yargıya intikal etmesi Meclis Araştırma Komisyonu kurulmasına engel değildir.

(2)        Devletin her türlü kurumu, organı ve çalışanı Meclis Araştırma Komisyonu’nun talep ettiği bilgileri vermek, çalışmalarında yardımcı olmak ve Meclis Araştırma Komisyonu’nun çağrısına uymakla yükümlüdür.

(3)        Meclis Araştırma Komisyonu’nun talebine karşılık ticari sır ve devlet sırrı gerekçe gösterilemez.

(4)        Meclis Araştırma Komisyonu Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri arasından oluşturulur. Meclis Araştırma Komisyonu’nun kuruluş ve çalışma esasları yasayla belirlenir.

Gensoru

Madde

 (1) Gensoru önergesi, bir siyasî parti grubu adına veya en az yirmi milletvekilinin imzasıyla verilir.

(2)        Gensoru önergesi, verilişinden sonraki üç gün içinde milletvekillerine dağıtılır ve dağıtılmasından itibaren on gün içinde gündeme alınıp alınmayacağı görüşülür. Bu görüşmede, ancak önerge sahiplerinden biri, siyasî parti grupları adına birer milletvekili ve Bakanlar Kurulu adına Başbakan veya bir bakan konuşabilir.

(3)        Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının en az üçte biri tarafından desteklenen bir gensoru önergesinin gündeme alınması zorunludur.

(4)        Gündeme alınmasına karar verilmesiyle birlikte gensorunun görüşülme günü de belirlenir. Ancak gensorunun görüşülmesi, gündeme alma kararının verildiği tarihten başlayarak iki gün geçmedikçe yapılamaz ve yedi günden sonraya bırakılamaz.

(5)        Gensoru görüşmeleri sırasında milletvekillerinin veya grupların verecekleri gerekçeli güvensizlik önergeleri veya Bakanlar Kurulunun güven isteği, bir tam gün geçtikten sonra oylanır.

(6)        Bir bakanın veya Bakanlar Kurulunun düşürülebilmesi, Türkiye Büyük Millet Meclisinin üye tam sayısının salt çoğunluğuyla olur. Oylamada yalnız güvensizlik oyları sayılır.

Meclis Soruşturması

Madde

(1) Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının en az onda birinin vereceği önerge ile Başbakan veya bakanlar hakkında soruşturma açılması istenebilir. Meclis, bu istemi en geç bir ay içinde görüşür ve gizli oyla karara bağlar.

(2) Soruşturma açılmasına karar verilmesi halinde, Türkiye Büyük Millet Meclisindeki siyasî parti gruplarının üye sayısı oranında komisyona verebilecekleri üye sayısının üç katı olarak gösterecekleri adaylar arasından, her parti için ayrı ayrı ad çekme suretiyle kurulacak onbeş kişilik bir komisyon tarafından soruşturma yapılır. Komisyon, soruşturma sonucunu belirten raporunu iki ay içinde Meclise sunar. Soruşturmanın bu sürede bitirilememesi halinde, komisyona iki aylık yeni ve kesin bir ek süre verilir. Bu süre içinde raporun Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına teslimi zorunludur.

(3)        Rapor, Başkanlığa verildiği tarihten itibaren on gün içinde dağıtılır, dağıtımından itibaren on gün içinde görüşülür ve üye tamsayısının salt çoğunluğunun gizli oyuyla ilgilinin Yüce Divana şevkine karar verilebilir.

(4)        Türkiye Büyük Millet Meclisindeki siyasî parti gruplarında, Meclis soruşturması ile ilgili görüşme yapılamaz ve karar alınamaz.

Meclis Başkanı ve Meclis Divanı

Madde

 (1) Meclis üyeleri arasından bir Meclis Başkanı ve Meclis Divanı seçer. Meclis Başkanı oturumlara başkanlık eder, dış ülkelerde Türkiye Büyük Millet Meclisini temsil eder.

(2)        Siyasi parti grupları Meclis Divanına milletvekili sayısı oranında katılır. Siyasi parti grupları Meclis Başkanlığına aday gösteremez.

(3)        Bir yasama döneminde iki kez Meclis Başkanı seçimi yapılır. Başkanlık seçiminde ilk iki turda üye tam sayısının üçte ikisi, üçüncü turda salt çoğunluk aranır. Çoğunluk sağlanamazsa, dördüncü turda en çok oy alan aday seçilmiş olur. Seçim gizli oyla yapılır.

(4)        Meclis Başkanı ve Başkanvekili seçimin yapıldığı oturumlarda oy kullanamaz, divan görevini yürütürken tartışmalara katılamaz.

Meclis Gündeminin Belirlenmesi ve Yayımlanması

Madde

 (1) Türkiye Büyük Millet Meclisinin gündemi Meclis Başkanı tarafından belirlenir. Meclis, ivedilik taşıyan tasarı ve öneriler dışında önceden belirlenmiş ve açıklanmış bir gündemle çalışır. Gündem hükümetin öncelikleri ile birlikte azınlıkta ya da hükümet dışında kalan siyasi grupların haklarını da teminat altına alan demokratik ölçütlere göre belirlenir.

(2)        Meclis acil bir durum olmadıkça, iki ay öncesinden usulüne uygun olarak gündeme almadığı bir yasayı görüşmez. Genel Kurul gündemi en az iki ay önce belirlenir, kamuya açık olarak ilan edilir. Bir ay öncesinden kesin gündem yayımlanır ve hangi tasarın hangi gün ve saatte tartışılacağı kamuya açıklanır.

(3)        Cumhurbaşkanı öncelik talebinde bulunabilir.

Görüşmelerin Halka Açık Olması ve Yayımlanması

Madde

(1) Türkiye Büyük Millet Meclisi görüşmeleri halka açık olarak yapılır. Görüşmeler tutanak dergisinde yayımlanır. Açık oturumların yayını serbesttir. (2) Türkiye Büyük Millet Meclisi tek oturum için geçerli olmak üzere ve salt çoğunlukla kapalı oturum kararı alabilir. Bu durumda, üye tam sayısının yarısının Genel Kurul’da olması gerekir.

Türkiye Büyük Millet Meclis İçtüzüğü ve Siyasi Parti Grupları

Madde

 (1) Türkiye Büyük Millet Meclisinin toplanma ve tatili, Meclis Başkanlık

Divanının oluşumu, Meclisin faaliyetleri, çalışma biçimi ve esasları, kendi yaptığı

İçtüzük tarafından düzenlenir.

(2)        İçtüzük hükümleri, siyasi parti gruplarının Türkiye Büyük Millet Meclisinin bütün faaliyetlerine üye sayısı oranında katılmalarını sağlayacak şekilde, çoğulculuk ve hakkaniyet ilkelerine uygun olarak düzenlenir.

(3)        İçtüzük hükümleri amcak üye tam sayısının nitelikli çoğunluğuyla değişebilir. İçtüzük hükümleri, öndenetim yoluyla Anayasa Mahkemesine götürüldüğü takdirde Mahkeme kararından sonra Resmi Gazetede yayımlanır.

(4)        Siyasî parti grupları, en az on milletvekilinden oluşur.

Toplantı ve Karar Yeter Sayısı

Madde

 (1) Türkiye Büyük Millet Meclisi, yapacağı seçimler dahil bütün birleşimlerinde üye tamsayısının salt çoğunluğu ile toplanır. Anayasada başkaca bir hüküm yoksa toplantıya katılanların salt çoğunluğu ile karar verir. Ancak üye tam sayısının dörtte birinin bir fazlası oturumda hazır bulunmuyorsa karar yeter sayısı oluşmaz.

(2) Bakanlar Kurulu üyeleri, Meclisinin katılamadıkları oturumlarında, kendileri yerine oy kullanmak üzere bir bakana yetki verebilirler. Ancak, bir bakan kendi oyu ile birlikte en çok iki oy kullanabilir.

Sivil Toplumun Yasama Sürecine Katılımı

Madde

(1) Sivil toplumun yasama sürecine etkin ve kurumsal bir tarzda katılmasını sağlamak Türkiye Büyük Millet Meclisinin görevidir. Bu amaçla Türkiye Büyük Millet Meclisi bünyesinde Sivil Toplum Destek Büroları oluşturulur.

(2)        Sivil Toplum Destek Büroları, yasama sürecine dair sivil toplum örgütlerini bilgilendirir ve sivil toplumun bu sürece etkin katılımının koşullarını oluşturur.

(3)        Milletvekilleri seçim bölgelerinde, belirli aralıklarla, Türkiye Büyük Millet Meclisinin çalışmaları ve işleyiş tarzını anlatır. Milletvekilleri yasaların uygulanmasında çıkan sorunlara ilişkin ya da temel konulardaki yasaların çıkmasından önce halkın görüş ve önerilerini almak üzere geniş katılımlı toplantılar düzenler.

İKİNCİ BÖLÜM

YÜRÜTME

 

 

  1. A.         CUMHURBAŞKANI

 

Cumhurbaşkanının Nitelikleri ve Tarafsızlığı

Madde

1) Cumhurbaşkanı, halk tarafından, otuz beş yaşını doldurmuş, milletvekili seçilme yeterliliğine sahip Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları arasından seçilir.

(2) Cumhurbaşkanı, anayasanın uygulanmasını ve hakemlik niteliğiyle, kamu yönetiminin demokratik ve adil biçimde işleyişini gözetir.

(3) Cumhurbaşkanının görev süresi beş yıldır. Bir kimse en fazla iki kez cumhurbaşkanı seçilebilir. Kimse arka arkaya iki defa Cumhurbaşkanı seçilemez.

(4) Cumhurbaşkanı seçilenin, varsa partisi ile ilişiği kesilir ve üye ise Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliği sona erer.

(5) Cumhurbaşkanlığına aday olan başbakan ve bakanlar kurulu üyeleri istifa eder, seçilmemeleri halinde görevlerine dönemezler. Bu kapsama giren diğer kamu görevleri yasayla belirlenir.

(6) Cumhurbaşkanı bütün görev ve yetkilerinde tarafsızdır.

(7) Cumhurbaşkanlığının görev ve yetkileri anayasada sayma yoluyla belirlenir.

 

 

Cumhurbaşkanlığı Adaylığı

Madde

(1) Cumhurbaşkanlığı seçimi yargının yönetimi ve denetimi altında şeffaflık, dürüstlük, eşitlik ve adil yarışma ilkelerine göre yapılır.

(2) Cumhurbaşkanlığına, on milletvekilinin yazılı teklifi ile ya da en az ikiyüzbin seçmen tarafından aday gösterebilir.

(3) Herhangi bir adayın ölümü ya da cumhurbaşkanlığı görevine yerine getirmesine engel hali ortaya çıkarsa, seçim süreci yasanın belirleyeceği koşullarda yeniden başlar.

(4) Cumhurbaşkanlığı seçimi konusunda Seçim Konseyi yetkilidir.  Bu yetkiler başka bir kuruma devredilemez.

(5) Adaylar seçimden önce mal bildiriminde bulunur ve bildirim Resmi Gazetede yayınlanır.

Adayların aldığı bağış ve yardımlar, şeffaflık ve dürüstlük ilkesine göre Seçim Konseyi ile Sayıştay tarafından denetlenir.

(6) Haklarında dokunulmazlık kapsamı dışındaki suçlar nedeniyle fezleke bulunan milletvekilleri ve bakanlar bu davaların sonucu kesinleşmeden aday olamaz.

(7) Cumhurbaşkanlığı adaylığı ile ilgili diğer hususlar kanunla düzenlenir.

Cumhurbaşkanının Seçimi

Madde

(1) Cumhurbaşkanı seçimi, Cumhurbaşkanının görev süresinin dolmasından önceki altmış gün içinde; makamın herhangi bir sebeple boşalması halinde ise boşalmayı takip eden altmış gün içinde tamamlanır.

(2) Genel oyla yapılacak seçimde, geçerli oyların salt çoğunluğunu alan aday Cumhurbaşkanı seçilmiş olur. İlk oylamada bu çoğunluk sağlanamazsa, bu oylamayı izleyen ikinci pazar günü ikinci oylama yapılır. Bu oylamaya, ilk oylamada en çok oy almış iki aday katılır ve geçerli oyların çoğunluğunu alan aday Cumhurbaşkanı seçilmiş olur.

(3) Seçilen Cumhurbaşkanı göreve başlayıncaya kadar görev süresi dolan Cumhurbaşkanının görevi devam eder.

(4) Cumhurbaşkanlığı seçimine ilişkin usûl ve esaslar kanunla düzenlenir.

(5) Genel seçimlerin yapıldığı tarihten doksan gün önce ve sonra cumhurbaşkanlığı seçimi yapılmaz. Bu durumda süresi dolan cumhurbaşkanının görev süresi yeterli süre için kendiliğinden uzar.

Cumhurbaşkanının göreve başlaması ve Yemini

Madde

(1) Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulunda, ülkeyi ve anayasayı savunmak ve gözetmek için çalışacağına yemin ederek görevine başlar.

 

Görev ve Yetkileri

Madde

(1) Cumhurbaşkanı, devletin başıdır. Bu sıfatla, Türkiye Cumhuriyetini ve vatandaşlarını temsil eder.

(2) Cumhurbaşkanın tek başına yerine getireceği görev ve yetkiler;

(a) Cumhurbaşkanı gerekli gördüğü takdirde, Bakanlar Kuruluna başkanlık eder, oy hakkı yoktur. Türkiye Büyük Millet Meclisini gerekli gördüğünde toplantıya çağırır ve yasama yılının ilk gününde açılış konuşması yapar. Yabancı devletlere Türkiye Cumhuriyeti’nin temsilcilerini gönderir ve Türkiye’ye gönderilen yabancı devlet temsilcilerini kabul eder.

(b) Yasaları yayınlar. Yasaları yeniden görüşülmek üzere Türkiye Büyük Millet Meclisine gönderir. Anayasa Mahkemesine iptal davası açabilir. Seçimlerde geçici Bakanlar Kurulunu atar. Anayasanın gensoruyu düzenleyen hükümlerine göre meclisin göstermiş olduğu başbakan adayı cumhurbaşkanı tarafından atanmak zorundadır.

(3) Cumhurbaşkanı, Anayasa tarafından tanınan diğer yetkileri kullanır.

 

Cumhurbaşkanının sorumsuzluğu

Madde

(1) Cumhurbaşkanı, göreviyle ilgili işlemlerinden sorumlu değildir.

(2) Cumhurbaşkanının Anayasada tek başına yapabileceği belirtilen işlemleri dışındaki bütün kararları, karşı imza kuralına tabidir, Başbakan ve ilgili bakanlarca imzalanır. Bu kararlardan Başbakan ve ilgili bakan sorumludur.

 

Cumhurbaşkanının sorumluluğu

Madde

(1) Cumhurbaşkanı, anayasayı kasten ihlal, vatana ihanet ve insanlığa karşı işlenmiş suçlardan sorumludur.

(2) Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının en az üçte birinin veya Kamu Denetçisinin önerisi ve üye tam sayısının en az dörtte üçünün vereceği kararla Yüce Divan’da yargılanır. Yüce Divana sevk edilen Cumhurbaşkanının görevi sona erer. Hangi fiillerin vatana ihanet suçu oluşturacağı kanunla belirlenir.

(3) Cumhurbaşkanını birinci fıkra dışındaki hallerde yasama dokunulmazlığından yararlanır.

Cumhurbaşkanın Af Yetkisi

Madde

(1) Cumhurbaşkanı, belirli kişilerin cezasını hafifletebilir ve ya kaldırabilir.

(2) İnsanlığa karşı suçlar ve bakanların yüce divanda görülmüş davaları bu yetkinin dışındadır.

(3) Cumhurbaşkanı af yetkisini, adalet bakanının karşı imzasıyla kullanır.

 

Cumhurbaşkanına Vekâlet

Madde

(1)        Cumhurbaşkanının hastalık ve yurt dışına çıkma gibi sebeplerle geçici olarak görevinden ayrılması hallerinde, görevine dönmesine kadar; ölüm, çekilme veya başka bir sebeple Cumhurbaşkanlığı makamının boşalması halinde ise yenisi seçilinceye kadar Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı Cumhurbaşkanlığına vekâlet eder ve Cumhurbaşkanına ait yetkileri kullanır.

(2)        Vekil, kanunları referanduma sunma ve parlâmentoyu feshetme yetkilerini kullanamaz. Seçim tarihlerini belirleyemez. Cumhurbaşkanına vekâlet edildiği dönemlerde Anayasada değişiklik yapılamaz, hükümet hakkında güvensizlik önergesi verilemez.

 

Görevi Sona Erdiren Haller

Madde

(1) Cumhurbaşkanlığı görevi, istifa, Yüce Divana sevk, ölüm ve sürekli bir zihinsel ya da fiziksel hastalık nedeniyle görevini kesin olarak yapamazlık halinde sona erer.  Fiziksel ya da zihinsel bir hastalık nedeniyle kesin görev yapamazlık haline, hükümetin başvurusu üzerine Anayasa Mahkemesi karar verir.

 

  1. B.         BAKANLAR KURULU

 

Kuruluşu

Madde

(1) Bakanlar Kurulu, Başbakan ve Bakanlardan oluşur.

(2) Başbakan, Cumhurbaşkanınca, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri arasından atanır.

(3) Bakanlar, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri arasından cinsiyet eşitliği ve liyakat temelinde Başbakanca seçilir ve Cumhurbaşkanınca atanır; gerektiğinde Başbakanın önerisi üzerine Cumhurbaşkanınca görevlerine son verilir.

(4) Türkiye Büyük Millet Meclisi kararı ile Yüce Divana sevk edilen bakan, bakanlıktan düşer. Başbakanın Yüce Divana sevki halinde hükümet istifa etmiş sayılır.

(5) Herhangi bir sebeple boşalan bakanlığa en geç onbeş gün içinde atama yapılır.

(6) Açık olan bakanlıklar ile izinli veya mazereti olan bir bakana, diğer bir bakan geçici olarak vekâlet eder.

(7) Bakanlıkların kurulması, kaldırılması, görevleri, yetkileri ve teşkilatı kanunla düzenlenir.

 

 

 

Göreve Başlama ve Güvenoyu

Madde

(1) Bakanlar Kurulunun listesi Cumhurbaşkanınca onaylandıktan sonra Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulur. Türkiye Büyük Millet Meclisi tatilde ise toplantıya çağrılır.

(2) Bakanlar Kurulunun programı, kuruluşundan en geç bir hafta içinde Başbakan veya bir bakan tarafından Türkiye Büyük Millet Meclisinde okunur ve güvenoyuna başvurulur. Güvenoyu için görüşmeler, programın okunmasından iki tam gün geçtikten sonra başlar ve görüşmelerin bitiminden bir tam gün geçtikten sonra oylama yapılır. Güvenoyu görüşmeleri Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tam sayısının en az üçte ikisinin katılımıyla yapılır. Oylamada güvenoyu verenlerin sayısının katılan üye tam sayısının salt çoğunluğundan fazla olması halinde, Bakanlar Kurulu güvenoyu almış olur.

Görev Sırasında Güvenoyu

Madde

(1) Başbakan, gerekli görürse, Bakanlar Kurulunda görüştükten sonra, Türkiye Büyük Millet Meclisinden güven isteyebilir.

(2) Güven istemi, Türkiye Büyük Millet Meclisine bildirilmesinden bir tam gün geçmedikçe görüşülemez ve görüşmelerin bitiminden bir tam gün geçmedikçe oya konulamaz.

(3) Güven istemi, ancak Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının salt çoğunluğuyla reddedilebilir.

Görev ve Siyasî Sorumluluk

Madde

(1) Başbakan, Bakanlar Kurulunun başkanı olarak, bakanlıklar arasında işbirliğini sağlar ve hükümetin genel siyasetinin yürütülmesini gözetir. Bakanlar Kurulu, bu siyasetin yürütülmesinden Türkiye Büyük Millet Meclisine ve vatandaşlara karşı birlikte sorumludur.

(2) Her bakan, Başbakana karşı sorumlu olup ayrıca kendi yetkisi içindeki işlerden ve emri altındakilerin eylem ve işlemlerinden de sorumludur.

(3) Bakanlar Kurulu kararları oybirliğiyle alınır, bütün bakanların imzasını taşımayan bir metin Bakanlar Kurulu kararı niteliği taşımaz.

(4) Başbakan, bakanların görevlerini Anayasa ve kanunlara uygun olarak yerine getirmelerini gözetmek ve düzeltici önlemleri almakla yükümlüdür.

Tüzükler

Madde

(1) Bakanlar Kurulu, yasanın uygulanmasını göstermek veya yasanın emrettiği işleri belirtmek üzere, yasalara aykırı olmamak koşuluyla tüzük çıkarabilirler.

(2) Tüzükler Danıştay’ın incelemesine tabidir. Tüzükler Cumhurbaşkanınca imzalanır ve yayımlanır.

Seçimlerde Geçici Bakanlar Kurulu

Madde

(1) Anayasanın … maddesi gereğince seçimlerin yenilenmesine karar verildiğinde Bakanlar Kurulu çekilir ve Cumhurbaşkanı geçici Bakanlar Kurulunu kurmak üzere bir Başbakan atar.

(2) Geçici Bakanlar Kuruluna, siyasî parti gruplarından, oranlarına göre üye alınır.

(3) Siyasî parti gruplarından alınacak üye sayısını Türkiye Büyük Millet Meclis Başkanı tespit ederek Başbakana bildirir.

(4) Geçici Bakanlar Kurulu, yenilenme kararının Resmî Gazetede ilânından itibaren beş gün içinde kurulur.

(5) Geçici Bakanlar Kurulu için güvenoyuna başvurulmaz.

Seçimlerin Cumhurbaşkanınca Yenilenmesi

Madde

(1) Yeni seçilen Türkiye Büyük Millet Meclisinde Başkanlık Divanının oluşmasından sonra veya Başbakanın istifası yahut Bakanlar Kurulunun güvensizlik oyu ile düşürülmesi hallerinde kırkbeş gün içinde yeni Bakanlar Kurulunun kurulamaması veya kurulduğu halde güvenoyu alamaması halinde Cumhurbaşkanı, Meclis Başkanına danışarak seçimlerin yenilenmesine karar verebilir.

(2) Yenilenme kararı Resmî Gazetede yayınlanır ve seçime gidilir.

 

Ülkenin Savunulması ve Başkomutanlık

Madde

(1) Ülke savunmasının sağlanmasından Meclise karşı Bakanlar Kurulu sorumludur.

(2) Cumhurbaşkanı, Meclisin sürekli denetimine tabi olan silahlı kuvvetlerin başkomutanıdır.

(3) Güç kullanımına karar verme yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisinindir. Ülkenin güvenliğinin sağlanması ve savunulması, silahlı kuvvetlerin savunma amacıyla  hazırlanmasından hükümet adına savunma bakanı sorumludur. Savunma bakanı hükümetin gözetimi altında silahlı kuvvetlerin yüksek komuta görevini yerine getirir.

(4) Silahlı kuvvetler, barışı sağlamak, ülkeyi ve halkı korumakla yükümlüdür ve Türkiye Büyük Millet Meclisinin sürekli denetimine tabiidir.  Silahlı kuvvetler mensupları,  siyasal konularda müdahalede bulunamaz.

(3) Genelkurmay Başkanı silahlı kuvvetlerin komutanı olup, savaşta komutanlık görevini Cumhurbaşkanlığı namına yerine getirir.

(4) Genelkurmay Başkanı, Bakanlar Kurulunun teklifi üzerine Cumhurbaşkanınca atanır; görev ve yetkileri kanunla düzenlenir. Genelkurmay Başkanı, bu görev ve yetkilerinden dolayı Savunma Bakanına bağlı ve ona karşı sorumludur.

(5) Güç kullanımının kurallarını belirleyen uluslararası hukuka aykırı ve insanlığa karşı suç işlemek sonucunu yaratacak emir verilemez. Halkların bir arada barış içinde yaşamalarını engellemek ve saldırı savaşı hazırlamak Anayasaya aykırıdır.

(6) Türkiye Büyük Millet Meclisi Ulusal Savunma konusundaki hükümet ve silahlı kuvvetler faaliyetlerini denetleme amacıyla bir komisyon kurar. Bu komisyon soruşturma komisyonlarının bütün haklarına ve yetkilerine sahiptir.

KAMU İDARESİ

Kamu İdaresinin Kuruluşu

Madde

(1) Kamu idaresinin kuruluş ve görevleri, merkezden yönetim ve demokratik yerinden yönetim esaslarına dayanır.

(2) Kamu idaresinin kuruluş ve görevleri kanunla düzenlenir.

(3) Kamu tüzel kişiliği, ancak kanunla veya kanunun açıkça verdiği yetkiye dayanılarak kurulur.

(4) Kamu idaresi organlarının oluşumunda cinsiyet eşitliği esas alınır.

Kamu İdaresinin İlkeleri

Madde

(1)        Kamu idaresince yerine getirilen hizmetlerde; insan haklarına saygı, eşitlik, adalet, halka yakınlık, dürüstlük, katılımcılık, paylaşımcılık, etkinlik, etkililik, verimlilik, çabukluk, şeffaflık, hesap verilebilirlik ve sorumluluk ilkeleri esas alınır.

 

Kamu İdaresinin Düzenleme Yetkisi

Madde

(1)        Kamu idareleri ve kamu tüzel kişileri, kendi görev alanlarına giren kanunların uygulanmasını sağlamak amacıyla ve bunlara aykırı olmamak kaydıyla düzenleyici işlemler yapabilirler. Bu düzenleyici işlemlerden hangilerinin Resmi Gazetede yayınlanacağı kanunla düzenlenir.

 

Yargı denetimi

Madde

(1) İdarenin hiç bir eylem ve işlemi yargı denetimi dışında bırakılamaz. Kamu hizmetleri ile ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinde bunlardan doğan uyuşmazlıkların ulusal veya uluslararası tahkim yoluyla çözülmesi öngörülebilir. Uluslararası tahkime, ancak yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklar için gidilebilir.

(2) Yargı yetkisi, idarî eylem ve işlemlerin hukuka uygunluğunun denetimi ile sınırlıdır. Yürütme görevinin kanunlarda gösterilen şekil ve esaslara uygun olarak yerine getirilmesini kısıtlayacak, idarî eylem ve işlem niteliğinde veya takdir yetkisini kaldıracak biçimde yargı kararı verilemez.

(3) İdarî işlemin uygulanması halinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ve idarî işlemin hukuka aykırılığı konusunda kuvvetli belirtilerin bulunması şartlarının birlikte gerçekleşmesi durumunda, gerekçe gösterilerek yürütmenin durdurulmasına karar verilebilir.

(4) İdare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür. Kamu hizmeti görevlilerinin şahsî kusurlarından doğan tazminat davaları, kendilerine rücu edilmek kaydıyla ve kanunun gösterdiği şekil ve şartlara uygun olarak, ancak idare aleyhine açılabilir.

 

Kamu Denetçiliği

Madde

(1) Gerçek ve tüzel kişilerin, kamu idaresinin işleyişi ile ilgili şikâyet ve taleplerini incelemek, kamu idaresinin her tür eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını, insan haklarına, ayrımcılık yasağına, hukuka ve hakkaniyete uygunluk açısından incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmak amacıyla Kamu Denetçiliği Kurumu kurulur. Kamu Denetçiliği Kurumu çalışmalarına ilişkin yıllık raporlarını Türkiye Büyük Millet Meclisine sunar. Kamu denetçisinin görev ve yetkileri kanunla düzenlenir.

(2) Kamu Başdenetçisi liyakat ve insan hakları alanında iyi şöhrete sahip olmak gibi esaslar dikkate alınarak Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından gizli oyla dört yıl için seçilir. Süresi biten Başdenetçi yeniden seçilemez. İlk iki oylamada üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu aranır. İkinci oylamada üçte iki çoğunluk sağlanamazsa, bu oylamada en çok oy alan iki aday için üçüncü oylama yapılır. Üçüncü oylamada beşte üç oy alan aday seçilmiş olur.

(3) Olağanüstü yönetim usullerinin uygulanması kamu denetçisinin çalışmasına engel olmaz.

(4) Kamu Denetçiliği Kurumunun kuruluşu, görevi, çalışması, inceleme sonucunda yapacağı işlemler, Kamu Başdenetçisinin ve kamu denetçilerinin nitelikleri ve özlük haklarına ilişkin usul ve esaslar kanunla düzenlenir.

 

Merkezi Kamu İdaresi

Madde

(1) Türkiye, merkezi idare kuruluşu bakımından; ekonomik şartlarına, sosyal ve kültürel özelliklerine, coğrafya durumuna ve kamu hizmetlerinin gereklerine göre bölgelere, bölgeler illere, iller de diğer kademeli birimlere ayrılır.

(2) Bölgelerin ve illerin idaresi yetki genişliği esasına dayanır.

(3) Merkezi kamu idaresi tarafından yürütülecek görev ve hizmetler şunlardır:

a) Adalet, ulusal savunma, ulusal güvenlik ve dış ilişkilere dair görev ve hizmetler.

b) Maliye, hazine, dış ticaret, gümrük hizmetleri ile piyasalara ilişkin düzenleme görev ve hizmetleri.

c) Mali kaynakların kullanımı konusunda bölge kamu idarelerine mali özerklik esasları uygulanır.

d) Ulusal düzeyde ekonomik, sosyal ve fizikî plânları hazırlamaya, bölgeler arasındaki gelişmişlik farklılıklarını gidermeye yönelik program ve projelerin uygulanmasını sağlamaya ilişkin görev ve hizmetler.

e) Kanunlarla münhasıran merkezî idare tarafından yerine getirilmesi öngörülen ulusal nitelikli diğer görev ve hizmetler.

Yerel Kamu İdareleri

Madde

 (1) Yerel kamu idareleri; bölge, il ve diğer kademeli birimler halkının ortak yerel ihtiyaçlarını karşılamak üzere oluşturulan ve genel karar organları halk tarafından seçilen kamu tüzel kişileridir.

(2) Yerel kamu idarelerin seçimleri, dört yılda bir yapılır.

(3) Yerel kamu idarelerin seçilmiş organlarının organlık sıfatını kazanma ve kaybetmeleri konusundaki denetim, ancak yargı yolu ile olur.

(4) Yerel kamu idareleriyle ilgili kanunlar, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tam sayısının salt çoğunluğuyla çıkartılır.

(5) Yerel kamu idarelerin kuruluşuna, görev ve yetkilerine, karar organlarının seçimlerine, kendi aralarında birlik kurmalarına ve kendi aralarındaki görev, yetki ve gelir bölüşümüne, merkezi kamu idaresi ile aralarındaki ilişkilere, uluslararası kuruluşlarla ilişkilerine ve uluslararası yerel yönetim kuruluşlarına üyeliklerine dair usul ve esaslar demokratik yerinden yönetim ilkesine uygun olarak kanunla düzenlenir. Kanun, büyük yerleşim merkezleri için özel yönetim biçimleri öngörebilir.

 

Bölgesel Kamu İdaresi

Madde

(1)Bölgesel özerk kamu yönetimlerinin sınırları, tarihi, kültürel, sosyolojik, coğrafi ve ekonomik özellikler dikkate alınarak kanunla düzenlenir.

(2) Bölgesel Kamu İdaresi; Bölge Meclisi ve Bölge Başkanlığından oluşur.

(3) Bölge Meclisi, o bölge sınırları içerisindeki illerin toplam milletvekili sayısının 3 katı kadar üyeden oluşur.

(4)Bölge Meclisi üyeleri; üyelikle bağdaşmayan işler, yasama sorumsuzluğu, yasama dokunulmazlığı, milletvekilliğin düşmesi ile ödenek ve yolluklara dair hususlarda TBMM üyelerine ilişkin öngörülen hükümlere tabidirler.

(5) Bölge Meclisi, anayasa ve kanunlar tarafından Türkiye Büyük Millet Meclisine ve başka bir kamu idaresine bırakılmayan yetkiler ile ortak yetkiler dışında kalan bütün yetkileri münhasıran kullanır. Bölge Meclisi, kanuni düzenleme yapma ve karar alma yetkisine sahiptir. Mali özerklik çerçevesinde merkezi bütçeden aktarılan kaynaklar ile yerel mali kaynakların bütçesini yapma yetkisine sahiptir.

(6) Bölge Başkanlığı, Bölge Başkanı ve Bölge Yürütme Kurulu’ndan oluşur. Bölge Başkanı, milletvekili seçilme yeterliliğine sahip vatandaşlar arasından, halk tarafından seçilir. Bölge Başkanı, Bölge Meclisi tarafından kabul edilen kanun ve kararları yürütmekle görevlidir. Bölge Başkanı, bu görevi yerine getirirken kendisine yardımcı olacak Bölge Yürütme Kurulu üyelerini Meclis üyeleri arasından ve Meclis dışından atar, gerektiğinde görevden alır. Bölge Başkanı tarafından atanan Yürütme Kurulu atamadan sonraki ilk oturumda Bölge Meclisinin güvenoyuna sunulur.   Bölge Yürütme Kurulu üye sayısı Bölge Meclisi üye sayısının 2/5’inden fazla olamaz.

(7) Bölge Kamu İdaresi yetki ve görevlerini, ülkenin bütünlüğü ile illerin ve diğer kademeli birimlerin yetkilerine saygı çerçevesinde kullanmakla yükümlüdür.

 

İki Meclise Üyelik Yasağı

Madde

Bölge Meclisi üyeleri aynı zamanda Türkiye Büyük Millet Meclisi üyesi olamazlar.

 

Yerel Kamu İdarelerinin Denetimi

Madde

(1) Bölge Meclisi tarafından çıkarılan kanunların ve alınan kararların Anayasaya aykırılığı iddiasıyla Anayasa Mahkemesine iptal davası açabilme yetkisi, Cumhurbaşkanına ve Bölge Meclisinde grubu bulunan siyasi partilere aittir.

(2) Bölge mülki idare amiri ve menfaati ihlal edilen herkes, Anayasaya ve kanunlara aykırı gördüğü Bölge Başkanlığının kararlarına, işlemlerine ve eylemlerine karşı kanunda gösterilen süreler içerisinde idari yargı yoluna başvurabilir.

 

Kamu Personeli ile İlgili Hükümler

Madde

 (1) Kamu idarelerinin yürütmekle yükümlü oldukları kamu hizmetlerinin gerektirdiği görevler, kamu personeli eliyle görülür.

(2) Kamu personelinin nitelikleri, atanmaları, görev ve yetkileri, hakları ve yükümlülükleri, aylık ve ödenekleri ve diğer özlük işleri kanunla ve toplu sözleşme hükümleriyle düzenlenir.

(3) Kamu personeli, Anayasaya ve kanunlara uygun olarak faaliyette bulunmakla yükümlüdürler. Görevlerini yerine getirirken, kişiler arasında inanç ve düşüncelerinden ötürü herhangi bir ayrım yapamazlar.

(4) Kamu personeline savunma hakkı tanınmadıkça disiplin cezası verilemez. Disiplin kararları yargı denetimi dışında bırakılamaz.

(5) Kamu personelinin yetkilerini kullanırken işledikleri kusurlardan doğan tazminat davaları, kendilerine rücu edilmek kaydıyla ve kanunun gösterdiği şekli şartlara uygun olarak ancak idare aleyhine açılabilir.

Üniversiteler

Madde

(1) Üniversiteler, kanunla kurulan, tüzel kişiliğe sahip özerk kuruluşlardır.

(2) Üniversite öğretim elemanları, bilimsel özerklik ilkesi gereğince serbestçe her türlü araştırma, yayın ve öğretim faaliyetinde bulunma özgürlüğüne sahiptirler.

(3) Üniversiteler, kanunun belirlediği usul ve esaslara göre, öğretim elemanları tarafından seçilen organlar eliyle yönetilir. Üniversitenin organları ve öğretim elemanları, üniversite dışındaki makamlarca her ne suretle olursa olsun, görevlerinden uzaklaştırılamazlar.

(4) Yükseköğrenim alanında gerekli planlama ve eşgüdüm sağlamak üzere, üniversite temsilcilerinden oluşacak bir planlama ve eşgüdüm kurulu kanunla oluşturulabilir.

(5) Üniversitelerin kuruluş ve işleyişleri, görev ve yetkileri, organları ve bunların seçimleri, öğretim elemanlarının üniversite organlarınca denetlenmesine ilişkin esaslar kanunla düzenlenir.

 

Kamu Kurumu Niteliğindeki Meslek Kuruluşları

Madde

(1) Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ve üst kuruluşları, belli bir mesleğe sahip olan üyelerinin ortak gereksinimleri karşılamak ile mesleğin kamu yararına ve etik kurallara uygun olarak sürdürülmesini sağlamak için oluşturulan ve organları kendi üyeleri tarafından demokratik usullerle seçilen kamu tüzel kişilikleridir.

(2) Bu kuruluşların seçilmiş organları yargı kararı olmaksızın geçici ve sürekli olarak görevden uzaklaştırılmaz.

(3) Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları üyeleri adına her türlü girişimde bulunabilir.

(4) Meslekle ilgili hukuki statülerin belirlenmesi, mesleki yeterliliklerin karşılıklı tanınması ve mesleki yeterlik için gerekli ölçütlerin belirlenmesi süreçlerinde kamu niteliğinde meslek kuruluşlarına danışılması esastır.

 

Kanunsuz Emir

Madde

(1) Kamu hizmetlerinde herhangi bir sıfat ve suretle çalışmakta olan kimse, üstünden aldığı emri, yönetmelik, tüzük, kanun veya Anayasa hükümlerine aykırı görürse, yerine getirmez ve bu aykırılığı emri verene bildirir. Ancak, üstü emrinde ısrar eder ve bu emrini yazı ile yenilerse, emir yerine getirilir; bu halde emri yerine getiren sorumlu tutulmaz.

(2) Konusu ulusal ya da uluslararası hukuka göre suç teşkil eden emir, hiçbir suretle yerine getirilmez; yerine getiren kimse sorumluluktan kurtulmaz.

 

Görsel ve İşitsel Medya Üst Kurulu

Madde

Görsel ve İşitsel Medya Üst Kurulu, görsel ve işitsel medyanın çoğulculuk, tarafsızlık ve yayıncılık etiği ilkeleri doğrultusunda düzenlenmesini sağlar, basın ve yayın özgürlüğünü, yaratıcılığı, kamu ve özel medyanın ekonomik ve siyasi güçlerden bağımsızlığını, halkın bütün görüş ve fikirlere özgürce ulaşıp kanaatini özgürce belirleyebilme hakkını güvenceye alır.

Kurul,  idari ve mali bakımdan özerktir. Görsel ve işitsel medyanın kamu yararı gözetecek şekilde demokratik ilkelere göre düzenlenmesi ve denetlenmesi görevini bağımsız olarak yürütür. Düzenleyici kuralların demokratik ve katılımcı bir biçimde oluşturulmasını sağlar, medya kuruluşlarının öz denetimini teşvik eder, etik kuralların hatırlatılması ve uyarı yetkisini kullanır.

Medya sahipliğinde tekelleşmenin önlenmesini sağlar, görsel ve işitsel medyada birbiriyle ilintili çıkar ortaklıklarının oluşmasını önler, yayın frekanslarının ulusal düzeyde adil dağılıma olanak verecek şekilde düzenlenmesini işlevini üstlenir.

Kamu medyasının siyasi otoriteden bağımsız olarak faaliyette bulunmasını, kamu medyasında tüm farklı düşünce akımlarının kendisini ifade edebilmesini, kültürel çoğulculuğun anadilinde yayınlarla korunmasını sağlar,  kamu medyasında, siyasi parti ve kuruluşların yayın zamanlarını, siyasi yanıt ve görüş bildirme haklarını çoğulculuk ve adalet ilkesine göre düzenler.

Toplumsal kin ve nefret uyandıran, demokratik gelişimleri ve özgürlüğün kullanımını tehdit eden yayınların önlenmesini kamu adına etik kurallar çerçevesinde tavsiye eder.

Kurul, basın ve yayın özgürlüğünü ortadan kaldıran, sansür niteliğinde kararlar alamaz, uygulamada bulunamaz, demokratik hukuk düzeninin gereklerine aykırı olarak ve yargı kararı olmaksızın hiçbir yayın kuruluşunun yayını durdurulamaz, yayından men edilemez.

Kurul kararları yargı denetimine açıktır.

Mali denetim Sayıştay tarafından yapılır.

Görsel ve İşitsel Medya Üst Kurulu’nun sorumlulukları, örgütlenmesi, işleyişi, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından seçilecek üyeler ile medya kuruluşları, basın yayın sendikaları, kadın örgütleri, engelli örgütleri ve izleyicileri temsil edecek üyelerin adaylıkları, seçimi ve statüleri,  tarafsızlık, çoğulculuk ve cinsiyet eşitliği ilkeleri gözetilerek kanun ile düzenlenir.

Kurul çalışanlarının statüsü, ücretleri ve diğer mali ve sosyal hakları diğer kamu çalışanlarıyla uyumlu olacak şekilde kanunla belirlenir.

       

ÜÇÜNCÜ KISIM

YARGI

 

  1. A.         GENEL HÜKÜMLER

Yargının Bağımsızlığı ve Tarafsızlığı

Madde

(1) Hâkimler, görevlerinde bağımsız ve tarafsızdırlar; Hâkimler, anayasaya, yasalara, ulusal ve uluslararası hukuk ve teamül kararlarına uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verirler.

(2) Hiçbir organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve hâkimlere emir ve talimat veremez; genelge gönderemez; tavsiye ve telkinde bulunamaz, yetkisini ve makamını yargının bağımsızlık ve tarafsızlığına zarar verecek şekilde kullanamaz.

(3) Görülmekte olan bir davayı etkilemek amacıyla yasama organında yargı yetkisinin kullanılması ile ilgili soru sorulamaz, görüşme yapılamaz veya herhangi bir beyanda bulunulamaz. Türkiye Büyük Millet Meclisindeki araştırma ve soruşturma komisyonlarının faaliyetleri bu hükmün dışındadır.

(4) Bütün Devlet organları, özel her kişi ve kurumlar mahkeme kararlarına uymak zorundadır. Bu organlar ve idare, mahkeme kararlarını hiçbir suretle değiştiremez ve bunların yerine getirilmesini geciktiremez.

(5) Mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ve yargılama usulleri ile yüksek mahkemeler ve bölge mahkemelerinin ilk derece mahkemelerle olan ilişkileri yargının bağımsızlığı ve tarafsızlığı ilkesine uygun olarak kanunla düzenlenir.

Adliye binalarının yönetiminin yargı bağımsızlığını zedelemeyecek biçimde Adalet Bakanlığı tarafından yürütülmesi yasayla düzenlenir.

(6) Herkesin adalete etkili erişimini sağlamak devletin yükümlülüğündedir.

(7)Yargı birliği ilkesine aykırı olağanüstü yetkili mahkeme oluşturulamaz.

 

Hakimlik ve Savcılık Mesleği ve güvencesi

Madde

(1) Hâkimler, görevlerini yargının tarafsızlığı ve bağımsızlığı, dürüstlük, mesleğe yaraşırlık, ehliyet,  özen yargıç güvencesi ve yargı etiği ilkelerine göre yerine getirir.

(2) Hakimler ve savcılar azlolunamaz, kendileri istemedikçe 65 yaşından önce emekli edilemez ; bir mahkemenin veya kadronun kaldırılması sebebiyle de olsa, aylık, ödenek ve diğer özlük haklarından yoksun bırakılamaz.

(3) Meslekten çıkarılmayı gerektiren bir suçtan dolayı hüküm giymiş olanlar, görevini sağlık bakımından yerine getiremeyeceği kesin olarak anlaşılanlar veya meslekte kalmalarının uygun olmadığına  karar verilenler hakkında kanundaki istisnalar saklıdır.

(4) Hâkimler ve savcılar, kanunda belirtilenlerden başka, resmî ve özel hiçbir görev alamazlar. Savcılar idarî görevleri yönünden Adalet Bakanlığına bağlıdır.

(5) Hâkim ve savcıların nitelikleri, atanmaları, hakları ve ödevleri, aylık ve ödenekleri, meslekte ilerlemeleri, görevlerinin ve görev yerlerinin geçici veya sürekli olarak değiştirilmesi, haklarında disiplin kovuşturması açılması ve disiplin cezası verilmesi, görevleriyle ilgili veya görevleri sırasında işledikleri suçlarından dolayı soruşturma yapılması ve yargılanmalarına karar verilmesi, meslekten çıkarmayı gerektiren suçluluk veya yetersizlik halleri ve meslek içi eğitimleri ile diğer özlük işleri yargının bağımsızlığı ve tarafsızlığı ile hâkimlik teminatı esaslarına göre yasayla düzenlenir.

(6)Hâkimler ücretsiz ders verme ve hukuki araştırma dışında mahkemelerin ve bağımsızlık ilkesiyle bağdaşmayan kamusal faaliyetler yapamaz.

 

Adli Kolluk

Madde

(1) Adli makamların demokratik hukuk düzeninin gerekliliklerine uygun olarak kovuşturma ve soruşturma görevlerini yerine getirmelerini,  sanık ve kanıtlara gecikmeden ve güvenilir biçimde ulaşmalarını sağlamak amacıyla Adli kolluk örgütü oluşturulur.

(2) Adli kolluk, il ve ilçelerde cumhuriyet savcılıklarına bağlıdır; kuruluşu ve çalışması yasayla düzenlenir

 

Örgütlenme Güvencesi

Madde

(1)        Hâkim ve savcılar mesleki ve sosyal çıkarlarını korumak ve geliştirmek, insan haklarının etkin korunmasını sağlamak, hak ve özgürlüklerle ilgili yargı politikalarına katkı yapmak amacıyla dernek, vakıf ve sendikalar şeklinde örgütlenme hakkına sahiptir.

 

Hâkim ve Savcıların Denetimi

Madde

(1)        Hâkim ve savcıların görevlerini hukuka uygun olarak yapıp yapmadıklarını denetleme, görevlerinden dolayı ve görevleri sırasında suç işleyip işlemediklerine ilişkin inceleme ve soruşturma Yargı Yüksek Kuruluna bağlı müfettişler tarafından yapılır.

 

Savunma Mesleği ve Barolar

Madde

(1) Savunma bağımsızdır ve yargının kurucu öğesidir, iddia ve savunma makamlarının eşitliği ilkesini bozacak yasal düzenleme ve uygulama yapılamaz.

(2) Yargı ve yönetim mercilerinde hak arama ve savunma için temsil, avukatlar aracılığıyla sağlanır. Avukatlık kamu hizmeti niteliğinde bir serbest meslektir. Avukatların savunma görevlerini yerine getirebilmeleri için gerekli dokunulmazlıklar güvence altındadır.

(3) Barolar kamu kurumu niteliğinde, özerk meslek kuruluşlarıdır. Avukatlık mesleğine kabul, mesleğe hazırlama, sınav, mesleğin yerine getirilme koşulları ve disiplin konularında barolar yetkilidir.

(4) Baroların seçimleri, yönetimleri ve çalışmaları demokratik ilkelere uygun olarak düzenlenir.  Baroların mali ve idari özerkliğini zedeleyecek biçimde denetim yapılamaz.  Baro kararları yargı denetime tabidir.

Askeri Yargı

Madde

(1) Askeri yargı, askeri disiplin mahkemeleri tarafından yürütülür. Askeri Disiplin Mahkemeleri,  sadece asker kişilerin askerlik hizmet ve görevleriyle ilgili olarak işledikleri askeri disiplin suçlarına ait davalara bakmakla görevlidirler.

(2) Askeri Disiplin Mahkemelerinin kuruluşu, işleyişi, askeri hakimlerin özlük işlerine ilişkin usul ve esaslar mahkemelerin bağımsızlığı ve tarafsızlığı ile hâkimlik güvencesi esaslarına göre yasayla düzenlenir.

 

Yargı Yüksek Kurulu

Madde

(1)  Yargı Yüksek Kurulu, yargının,  yargı mensuplarının bağımsızlığını korur, yargı organlarının etkin adil ve nitelikli bir şekilde görev yapmasını sağlar. Kurul, çalışmaları ve bütçesi bakımından özerktir. Çalışmalarını kendi personeli ile yerine getirir. Yargı Yüksek Kurulu, yargı mensuplarının özlük hakları konusunda yetkili organdır. Yargının örgütlenmesi ve işleyişi konusunda birinci derecede söz sahibidir.

(2) Yargı Yüksek Kurulu, yirmidir üyeden oluşur. Kurul kendi üyeleri arasından bir Başkan ve üç Başkanvekili seçer.

(3) Yargı Yüksek Kurulunun üç üyesi yükseköğrenim kurumlarının hukuk, iktisat ve siyaset bilimleri alanlarında görev yapan öğretim üyeleri arasından, üç üyesi ise en az on yıllık mesleki deneyime sahip avukatlar arasından Türkiye Büyük Millet Meclisince üye tam sayısının üçte ikisi tarafından gizli oyla seçilir.  Beş üye Yargıtay Genel Kurulunca, iki üye Danıştay Genel Kurulunca, kendi üyeleri arasından üye tamsayılarının salt çoğunluğu ile ve gizli oyla seçilir. Beş üye birinci sınıfa ayrılmış adli yargı hakim ve savcıları arasından adli yargı hakim ve savcılarınca, iki üye birinci sınıfa ayrılmış idari yargı hakimleri arasından idari yargı hakimlerince gizli oyla seçilir.  Seçim sistemi temsilde adalet ilkesine göre düzenlenir. İdari görev ifa eden hakim ve savcılar oy kullanamaz ve aday olamazlar. Üyelerin görev süresi dört yıldır ve üyelik bir dönemle sınırlıdır.

(4)Yargı Yüksek Kurulu, üç daire ve Genel Kurul halinde çalışır. Daireler yedi üyeden oluşur, Başkanvekili başkanlığında en az beş üyenin katılımıyla toplanır ve salt çoğunlukla karar alır. Genel Kurul, Mahkeme Başkanının veya Başkanın belirleyeceği Başkanvekilinin başkanlığında en az onbeş üye ile toplanır ve salt çoğunlukla karar alır.

Savcıların özlük hakları, hukuki statülerindeki farklılıklar dikkate alınarak düzenlenir. Hâkimlerin ve savcıların özlük işlerinden kurulun iki farklı dairesi sorumludur.

Yargı Yüksek Kurulunun bütün kararlarına yargı yolu açıktır. Bu davalarda Danıştay’ın ilgili dairesi yetkilidir. Meslekten çıkarma kararları, ancak Genel Kurul üye tamsayısının üçte iki çoğunluğunun oyu ile alınır.Kurul kararları gerekçeli ve erişime açıktır.

(5) Yargı Yüksek Kurulu üyeleri, üniversitelerde ders verme dışında, asli görevlerinden başka hiçbir görev alamazlar.  Kurul üyeleri bağımsızlık, tarafsızlık, liyakat ve cinsiyetler arası eşitlik ilkesine göre seçilir.

(6) Yargı Yüksek Kurulu; adlî yargı hâkim ve savcıları ile idarî yargı hakimlerini mesleğe kabul etme, atama ve nakletme, geçici yetki verme, yükselme ve birinci sınıfa ayırma, kadro dağıtma, meslekte kalmaları uygun görülmeyenler hakkında karar verme, disiplin yaptırımı verme ve görevden uzaklaştırma işlemlerini yapar. Adalet Bakanlığının, bir mahkemenin veya bir hâkimin veya savcının kadrosunun kaldırılması veya bir mahkemenin yargı çevresinin değiştirilmesi konusundaki tekliflerini karara bağlar. Ayrıca Anayasa ve kanunlarla verilen diğer görevleri yerine getirir. İlgili hakim ve savcının muvafakati alınmaksızın yapılacak atama ve nakletme işlemlerinde idari ve adli yargı hakim ve savcılarının görevli oldukları mahkemede geçirmesi gereken asgari süre yargı bağımsızlığı esasına göre yasayla belirlenir.

(7) Kurula bağlı Genel Sekreterlik kurulur. Genel Sekreter, birinci sınıf hâkim ve savcılardan Kurulun teklif ettiği üç aday arasından Kurul Başkanı tarafından atanır. Kurul müfettişleri ile Kurulda geçici veya sürekli olarak çalıştırılacak hâkim ve savcıları, muvafakatlerini alarak atama yetkisi Kurula aittir.

(8) Adalet Bakanlığının merkez, bağlı ve ilgili kuruluşlarında geçici veya sürekli olarak çalıştırılacak hâkim ve savcılar ile adalet müfettişlerini ve hâkim ve savcı mesleğinden olan iç denetçileri atama yetkisi Adalet Bakanına aittir.  Adalet Bakanı atama yetkisini kurulun onayını alarak kullanır. Atanan hakim ve savcıların tekrar idari ve adli yargıda görev almaları için kurulun onayı gerekir.

(9) Dairelerin oluşumu ve işbölümü, Kurulun ve dairelerin görevleri, toplantı ve karar yeter sayıları, çalışma usul ve esasları, dairelerin karar ve işlemlerine karşı yapılacak itirazlar ve bunların incelenmesi usulü ile Genel Sekreterliğin kuruluş ve görevleri kanunla düzenlenir.

  1. B.         YÜKSEK MAHKEMELER

   Anayasa Mahkemesi (Anayasa Konseyi)

Madde

(1)Anayasa Mahkemesi önceden ilan edilmek koşuluyla seçilen yirmi bir üyeden oluşur.

(2) Türkiye Büyük Millet Meclisi, Anayasa Mahkemesine dokuz üye seçer. Üyelerden dördü kamu hukuku veya siyaset bilimi alanında çalışan öğretim üyeleri arasından, üçü yüksek mahkemelere seçilme niteliklerine sahip hakim ve savcılar arasından, ikisi ise Anayasa Mahkemesi raportörleri arasından, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tam sayısının üçte ikisinin oyuyla seçilir.

(3) Üyelerden dördü Yargıtay, dördü Danıştay ve ikisi Sayıştay Genel Kurullarınca kendi başkan ve üyeleri arasından, üye tamsayılarının salt çoğunluğu ile gizli oyla seçilir. İki üye ise baro başkanları tarafından serbest avukatlar arasından salt çoğunluk ve gizli oyla seçilir.

(4) Anayasa Mahkemesine üye seçilebilmek için, kırk yaşını doldurmuş olmak ve en az on yıllık mesleki deneyime sahip olmak şarttır.

(5) Anayasa Mahkemesi, üyeleri arasından, gizli oyla ve üye tamsayısının salt çoğunluğu ile dört yıl için bir Başkan ve üç Başkanvekili seçer. Başkan ve başkanvekili en fazla iki kez seçilebilir.

(6) Anayasa Mahkemesi üyeleri, üniversitelerde ders verme dışında, asli görevlerinden başka hiçbir görev alamazlar.

(7) Anayasa Mahkemesi üyelerinin seçimlerine ilişkin usul ve esaslar kanunla düzenlenir.

(8) Türkiye Büyük Millet Meclisi, Mecliste grubu bulunan siyasi partilerin eşit temsil ilkesine göre oluşturulacak komisyonun seçilecek kişi sayısının üç katına denk düşecek şekilde belirlediği adaylar arasından seçim yapar.

Üyelerin Görev Süresi ve Üyeliğin Sona Ermesi

Madde

 (1) Anayasa Mahkemesi üyeleri bir defaya mahsus olmak üzere ve on iki yıl için seçilirler. Anayasa Mahkemesi üyeleri altmış beş yaşını doldurunca emekliye ayrılırlar.

(2) Anayasa Mahkemesi üyeliği, bir üyenin hâkimlik mesleğinden çıkarılmayı gerektiren bir suçtan dolayı hüküm giymesi halinde kendiliğinden; görevini sağlık bakımından yerine getiremeyeceğinin kesin olarak anlaşılması halinde ise, Anayasa Mahkemesi üye tamsayısının salt çoğunluğunun kararı ile sona erer.

 

Görev ve Yetkilileri

Madde

(1) Anayasa Mahkemesi, Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Bölge Meclisleri tarafından kabul edilen kanunların ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün anayasaya uygunluğunu denetler. Anayasa değişikliklerine ilişkin kanunlar bu hükmün dışındadır. Yetki kanunları üzerindeki denetim 71. maddenin birinci ve ikinci fıkralarına uygunlukla sınırlıdır.

(2) Anayasa Mahkemesi,  merkezi devlet organları ile bölgesel devlet organları arasında, bölgelerin kendi aralarında ve bir bölgenin kendi sınırları dahilindeki kademli birimlerle arasında çıkacak olan yetki uyuşmazlıklarını kesin olarak hükme bağlar.

(3) Anayasa Mahkemesi, anayasadaki hak ve özgürlüklerinden birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla yapılan bireysel başvuruları karara bağlar. Bireysel başvuruda bulunabilmek için olağan kanun yollarının tüketilmiş olması şarttır. Bireysel başvuruya ilişkin usul ve esaslar kanunla düzenlenir.

(4)Anayasa Mahkemesi yasama, yürütme ve cumhurbaşkanı ile yürütmenin diğer organları arasındaki uyuşmazlıklarda hakemlik niteliğine sahiptir.

 

Çalışma İlkeleri

Madde

(1) Anayasa Mahkemesi, üç daire ve Genel Kurul halinde çalışır. Daireler yedi üyeden oluşur, Başkanvekili başkanlığında en az beş üyenin katılımıyla toplanır ve salt çoğunlukla karar alır. Genel Kurul, Mahkeme Başkanının veya Başkanın belirleyeceği Başkanvekilinin başkanlığında en az on sekiz üye ile toplanır ve salt çoğunlukla karar alır.  Üyelerin özürleri nedeniyle tamamlanamayan kurul ya da daireler, öteki daire veya kurul üyeleri arasından kıdem esasına göre tamamlanır.

(2) Siyasi partilere ilişkin davalar Genel Kurulca karara bağlanır.

(3) Anayasa Mahkemesi, siyasî partilere ilişkin davalarda Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısından sonra ilgili siyasî partinin genel başkanının veya tayin edeceği bir vekilin savunmasını dinler.

(4) Anayasa Mahkemesinin kuruluşu ve yargılama usulleri kanunla; mahkemenin çalışma ilkeleri ve üyeleri arasındaki işbölümü ise kendi yapacağı içtüzükle düzenlenir.

 

İptal Davası

Madde

(1) Anayasa Mahkemesinde iptal davası açma yetkisi; Cumhurbaşkanına ve Türkiye Büyük Millet Meclisinde ve Bölge Meclislerinde temsil olunan siyasi parti gruplarına, TBMM’nde grup oluşturamayan ancak son milletvekili seçimlerinde %5 ve üzerinde oy alan partilere, kamu denetçiliği kurumuna, kendi varlık ve görevlerini ilgilendiren konularda yerel yönetimler, Yüksek Yargı Kurulu, Yargıtay, Danıştay, Sayıştay, Barolar, Üniversiteler ’e aittir.

(2) Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından çıkarılan merkezi ve bölgesel devlet organlarının görev ve yetkilerine ilişkin kanunların anayasaya aykırılığı iddiasıyla iptal davası açabilme yetkisi, Cumhurbaşkanına ve Bölge Yürütme Kurulu Başkanlarına aittir.

(3) Anayasa Mahkemesinde iptal davası açma yetkisi, iptali istenen yasanın Resmî Gazetede yayınlanmasından başlayarak altmış gün sonra düşer. İçtüzüğün öndenetimini isteme yetkisi, öndenetime konu olan hükmün Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulunda kabul edilmesinden başlayarak on gün sonra düşer.

 

İtiraz Yolu

Madde

(1) Bir davaya bakmakta olan mahkeme, uygulanacak bir yasanın hükümlerini Anayasaya veya usulüne göre yürürlüğe konulmuş insan hak ve özgürlüklerine ilişkin uluslararası antlaşmalara aykırı görürse veya taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasının hukukun üstünlüğü ve demokratik devlet düzeninin gerekleri açısından dikkate alınması gerektiği kanaatine varırsa, Anayasa Mahkemesinin bu konuda vereceği karara kadar davayı geri bırakır.

(2) Mahkeme, Anayasaya aykırılık iddiasını dikkate almamaya karar verirse, bu iddia, temyiz merciince esas hükümle birlikte karara bağlanır.

(3) Anayasa Mahkemesi, müracaatın kendisine gelişinden başlamak üzere dört ay içinde kararını açıklar. Bu süre içinde karar verilmezse, mahkeme davayı yürürlükteki hükümlere göre sonuçlandırır. Ancak, Anayasa Mahkemesinin kararı, esas hakkındaki karar kesinleşinceye kadar açıklanırsa, mahkeme buna uymak zorundadır.

 

Kararları

Madde

(1) Anayasa Mahkemesinin kararları kesindir. Bu kararlar, gerekçesi yazılmadan hiçbir surette açıklanamaz. Anayasa Mahkemesi kararları, Resmî Gazetede hemen yayınlanır.

(2) Anayasa Mahkemesi bir yasanın tamamını veya bir hükmünü iptal ederken, yasa koyucu gibi hareketle, yeni bir uygulamaya yol açacak biçimde hüküm tesis edemez.

(3) Anayasa Mahkemesi, iptal davasına konu olan insan hak ve özgürlüklerine ilişkin bir kuralın uygulanması halinde telafisi imkânsız bir zararın doğması ve Anayasaya açıkça aykırı görülmesi durumunda talep üzerine kuralın yürürlüğünü gerekçesini göstererek durdurabilir. Anayasa Mahkemesinin yürürlüğünü durdurduğu kuralla ilgili nihaî kararı en geç altmış gün içinde Resmî Gazetede yayınlanır.

(4) Anayasa Mahkemesinin iptal ettiği hükümler, gerekçeli kararın Resmî Gazetede yayınlandığı tarihte yürürlükten kalkar. Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe gireceği tarihi, gerekli durumlarda ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetede yayınlandığı günden başlayarak bir yılı geçemez.

(5) İptal kararının yürürlüğe girişinin ertelendiği durumlarda, Türkiye Büyük Millet Meclisi, iptal kararının ortaya çıkardığı hukukî boşluğu dolduracak kanun tasarı veya teklifini öncelikle görüşüp karara bağlar.

(6) İptal kararları geriye yürümez.

(7) Anayasa Mahkemesinin iptal davası veya itiraz yoluyla işin esasına girerek verdiği red kararlarının Resmî Gazetede yayınından itibaren beş yıl geçmedikçe, aynı hükmün Anayasaya aykırılığı iddiasıyla tekrar başvuruda bulunulamaz.

 

Yüksek Adalet Divanı

Madde

(1) Yüksek Adalet Divanı, Yargıtay Ceza Genel Kurulu Başkanının başkanlığında, Yargıtay Ceza Genel Kurulu üyeleri arasından seçilecek beş üye ile Anayasa Mahkemesinin kendi üyeleri arasından seçeceği beş üye olmak üzere on bir üyeden oluşur.

(2) Yüksek Adalet Divanı, Cumhurbaşkanını, Türkiye Büyük Millet Meclis Başkanını, Bakanlar Kurulu üyelerini, Bölge Başkanlarını, Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay, Sayıştay Başkan ve üyeleri ile Başsavcılarını, Cumhuriyet Başsavcıvekilini, Yargı Yüksek Kurulu Başkan ve üyelerini görevleriyle ilgili suçlardan dolayı yargılar.

(3) Yüce Divanda, savcılık görevini Cumhuriyet Başsavcısı veya Cumhuriyet Başsavcıvekili yapar.

(4) Yüce Divan kararlarına karşı Yargıtay Ceza Genel Kurulunun seçeceği Yüce Divan üyesi olarak görev yapmayan yedi Ceza Dairesi Başkanı ile Anayasa Mahkemesinin Yüce Divan üyeliği yapmayan üyeleri arasından seçilen yedi üyenin katılmasıyla oluşan Kurula itiraz edilebilir. Kurula Anayasa Mahkemesi Başkanı başkanlık eder. Bu Kurulun kararları kesindir.

 

Yargıtay

Madde

(1) Yargıtay, adlîye mahkemelerince verilen ve kanunun başka bir adlî yargı merciine bırakmadığı karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Yasada gösterilen belli davalara da ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar.

(2) Yargıtay üyeleri, birinci sınıfa ayrılmış adlî yargı hâkim ve savcıları ve bu meslekten sayılanlar ile yüksek öğrenim kurumlarının hukuk alanında görev yapan öğretim üyeleri ve en az on yıllık mesleki deneyime sahip avukatlar arasından, özel kanunlarında öngörülen yöntemlerle ölçülen liyakat ve başarı gibi nitelikler dikkate alınarak,  Yargı  Yüksek Kurulunca, üye tamsayısının salt çoğunluğu ile ve gizli oyla on iki yıl için seçilir. Yargıtay üyelerinin seçiminde cinsiyet eşitliği ilkesi esas alınır.

(3) Yargıtay Başkanı, başkanvekilleri ve daire başkanları ile Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı ve Cumhuriyet Başsavcıvekili, kendi üyeleri arasından Yargıtay Genel Kurulunca üye tamsayısının salt çoğunluğu ve gizli oyla dört yıl için seçilir. Süresi bitenler yeniden seçilebilir.

(4) Yargıtay üyeleri, üniversitelerde ders verme dışında, asli görevlerinden başka hiçbir görev alamazlar.

(5) Yargıtayın kuruluşu, işleyişi, Başkan, başkanvekilleri, daire başkanları ve üyeleri ile Cumhuriyet Başsavcısı ve Cumhuriyet Başsavcıvekilinin nitelikleri ve seçim usulleri, mahkemelerin bağımsızlığı ve tarafsızlığı ile hâkimlik teminatı esaslarına göre yasayla düzenlenir.

 

Danıştay

Madde

(1) Danıştay, idarî mahkemelerce verilen ve yasanın başka bir idarî yargı merciine bırakmadığı karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Yasada gösterilen belli davalara da ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar.

(2) Danıştay üyelerinin yarısı, birinci sınıf idarî yargı hâkimleri ile bu meslekten sayılanlar arasından, özel kanunlarında öngörülen yöntemlerle ölçülen liyakat ve başarı gibi nitelikler dikkate alınarak, Yargı Yüksek Kurulunca, üye tamsayısının salt çoğunluğu ile ve gizli oyla seçilir. Diğer Danıştay üyeleri, nitelikleri kanunda belirtilen, yüksek öğrenim kurumlarının hukuk, iktisat, maliye, kamu yönetimi ve uluslararası ilişkiler alanlarında görev yapan öğretim üyeleri, en az on yıllık mesleki deneyime sahip avukatlar ve üst düzey kamu görevlileri arasından Bakanlar Kurulu tarafından seçilir. Danıştay üyelerinin görev süresi dokuz yıldır. Süresi bitenler yeniden seçilebilir.

(3) Danıştay Başkanı, başkanvekilleri, ve daire başkanları, kendi üyeleri arasından Danıştay Genel Kurulunca üye tamsayısının salt çoğunluğu ve gizli oyla dört yıl için seçilir. Süresi bitenler yeniden seçilebilir.

(4) Danıştay üyeleri, üniversitelerde ders verme dışında, asli görevlerinden başka hiçbir görev alamazlar.

(5) Danıştay’ın, kuruluşu, işleyişi, Başkan, başkanvekilleri, daire başkanları ve üyelerinin nitelikleri ve seçim usulleri, idarî yargının özelliği, mahkemelerin bağımsızlığı ve tarafsızlığı ile hâkimlik güvencesi ilkelerine göre kanunla düzenlenir.

(6)Danıştay; davaları görmek, Başbakan ve Bakanlar Kurulunca gönderilen yasa tasarıları hakkında görüşünü bildirmek, tüzük tasarılarını ve kamu hizmetleri ile ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerini incelemek, yönetsel uyuşmazlıkları çözmek ve yasada belirtilen öteki işleri yapmakla görevlidir.

 

Sayıştay

Madde

(1) Sayıştay kamu kaynaklarının yerinde, etkin, ekonomik ve verimli olarak kullanılıp kullanılmadığını inceler. Genel ve özel bütçeli idarelerin, düzenleyici ve denetleyici kurumların, sosyal güvenlik kurumlarının, yerel kamu idarelerinin, kanunlarla anonim ortaklık şeklinde kurulmuş olanlar da dahil olmak üzere diğer kamu idarelerinin ve siyasî partilerin bütün gelir ve giderleri ile mallarını, Türkiye Büyük Millet Meclisi adına denetlemek ve sorumluların hesap ve işlemlerini kesin hükme bağlamak ve kanunlarla verilen inceleme, denetleme ve hükme bağlama işlerini yapmakla görevlidir.

(2) Kullanılan kamu kaynak ve imkânlarından yararlanma çerçevesinde her türlü kurum, kuruluş, fon, işletme, şirket, kooperatif, birlik, vakıf ve dernekler ile benzeri teşekküllerin hesap ve işlemleri ile kamu çıkarlarını ilgilendiren tüm hizmet sözleşmeleri ve harcamaları denetlemek Sayıştay’ın yetkisi içindedir.

(3) Sayıştay üyelerinin üçte biri, birinci sınıf idarî yargı hâkimleri ile bu meslekten sayılanlar arasından, Kuruluş Yasasında öngörülen yöntemlerle ölçülen liyakat ve başarı gibi nitelikler dikkate alınarak Yargı Yüksek Kurulunca üye tamsayısının salt çoğunluğu ile ve gizli oyla seçilir. Diğer Sayıştay üyeleri ise, nitelikleri yasada belirtilen, yükseköğrenim kurumlarının hukuk, iktisat, işletme, maliye, muhasebe ve kamu yönetimi alanlarında görev yapan öğretim üyeleri ile yeminli mali müşavirler ve üst düzey kamu görevlileri arasından Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından seçilir. Sayıştay üyelerinin görev süresi on iki yıldır.

(4) Sayıştay’ın kesin hükümleri hakkında ilgililer yazılı bildirim tarihinden itibaren on beş gün içinde bir kereye mahsus olmak üzere karar düzeltilmesi isteminde bulunabilirler. Bu kararlar aleyhine idarî yargı yoluna başvurulamaz.

(5) Sayıştay raporları herkesin erişimine açık biçimde yayınlanır. Raporlar, denetimi güçleştiren ya da engelleyen kurumlara ilişkin bilgileri de kapsar.

(6) Hiçbir kamu kuruluşu Sayıştay’ın onayı olmadan bilgi ve belgelere gizlilik kaydı koyamaz. Uluslararası kuruluşlarla paylaşılan bilgi ve belgelerin gizliliği öne sürülerek denetim sınırlanamaz.

(7) Sayıştay’ın kuruluşu, işleyişi, denetim usulleri, Başkan ve üyelerinin nitelikleri ve seçim usulleri ile diğer özlük işleri, mahkemelerinin bağımsızlığı ve tarafsızlığı ile hâkimlik güvencesi ilkesine göre yasayla düzenlenir.

 

Yerinden yönetim organlarının denetimi

Madde

Mali saydamlık ve hesap verebilirlik ilkesini gerçekleştirmek üzere yerinden yönetim organlarının mali denetimi, Bölge düzeyinde kurulmuş ve örgütlenmiş Sayıştay’ın yerel yönetim denetleme birimleri tarafından yapılır.  Yerel yönetimler başka olmak üzere yerel yönetimlerce kurulan birlikler, şirketler ile yerel yönetim bütçesinden para alan tüm kuruluşlar denetime tabidir.

 

Güvenlik ve savunma sektörü ile asker ve kolluk kuvvetlerinin mali denetimi

Madde

(1) Bütün güvenlik harcamaları şeffaf ve kamu denetimine açıktır.  Güvenlik ve istihbarat kurumlarının uluslararası standartlara uyumlu olarak çalışması için gerekli verimlilik, yerindelik, etkinlik denetimi Sayıştay tarafından yapılır.

(2) Güvenlik hizmeti veren bütün kurumlar, stratejik plan ve performans programı hazırlamak, performans hedef ve göstergeleri belirlemek ve bunları kamuoyuna duyurmakla yükümlüdür. Güvenlik ve savunma hizmetleri veren kamu kurumlarının malları, harcama, bütçe ve planlamaları, gizlilik ve güvenlik gerekçesi ileri sürülerek Sayıştay denetimi dışına çıkartılamaz.

Hesap verilebilirlik ve şeffaflık ilkesi ile gerçekten gizlilik gerektiren istihbarat konuları ve askerî güvenlik sistemlerinin korunması arasındaki denge gözetilir.

Güvenlik kurumlarının Meclis tarafından demokratik denetimi ile Sayıştay’ın güvenlik kurum ve hizmetleriyle, bağlı şirketleri ve harcamaları denetleme yetkisi uluslararası standartlara uygun olarak yasa ile düzenlenir. Denetim sonuçları, ilgili komisyonlarda değerlendirilmek üzere TBMM Başkanlığı’na sunulur.

(3) Denetime ilişkin usuller Sayıştay tarafından saptanır ve kamuya açıktır.

Savunma, güvenlik ve istihbarat ile ilgili kurumlara ilişkin denetim raporları ve sonuçları Uluslararası standartlar uygun bir şekilde kamuoyu ile paylaşılır. Raporların kamuoyuna duyurulmasına ilişkin hususlar, ilgili güvenlik ve istihbarat kurumun görüşleri alınarak Sayıştay tarafından düzenlenir.

 

Uyuşmazlık Mahkemesi

Madde

(1) Uyuşmazlık Mahkemesi adlî ve idarî yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözümlemeye yetkilidir.

(2) Uyuşmazlık Mahkemesinin Başkanlığını, Anayasa Mahkemesi tarafından kendi üyeleri arasından görevlendirilen bir üye yapar. Uyuşmazlık Mahkemesinin kuruluşu, üyelerinin nitelikleri ve seçimleri ile işleyişi yasayla düzenlenir.

(3) Diğer mahkemelerle, Anayasa Mahkemesi arasındaki görev uyuşmazlıklarında, Anayasa Mahkemesinin kararı esas alınır.

DÖRDÜNCÜ KISIM

MALİ ve EKONOMİK HÜKÜMLER

 

Kamu Maliyesinin İlkeleri

Madde

(1) Kamu gelirlerinin toplanması ve kamu harcamaları; etkililik, yararlılık, şeffaflık,  hesap verebilirlik ve katılımcılık ilkelerine dayanır. Kamu adına toplanan her türlü gelir ve kamu adına yapılan her türlü harcama kamuoyunun ve Türkiye Büyük Millet Meclisinin bilgisine ve denetime açıktır.

(2) Kamu maliyesinin yönetimi; mali disiplin sağlanmasını, kalkınma planları ve programlarında belirtilen hedefler doğrultusunda, gelirlerle harcamanın denkliğini, toplumsal refah ve yaşam standartlarının fiili eşitlik ilkesine uygun olarak artırılmasını, sürdürülebilir ekonomik kalkınma koşullarını geliştirmeyi ve istihdam yaratmayı hedefler.

(3) Ekonomik ve sosyal kalkınma demokratik olarak planlanır; devlet,  toplumun ülke ekonomisinin yönetimine katılım ve denetim rolünün geliştirilmesi için gerekli önlemleri alır. Planlı kalkınmayı sağlayacak ve destekleyecek bir bilim ve teknoloji politikasını uygular.

(4) Ekonominin planlanmasında, ülkenin bilim ve yeni teknolojilere dayalı, doğal kaynakları tüketmeyen sanayi politikalarıyla gelişmesi, toplumun refahı, gelir ve zenginliklerin adil paylaşımı, yoksulluğun ortadan kaldırılması, çevrenin korunması, gelirlerin öncelikli olarak eğitim, sağlık, sosyal güvenlik ve barınma gibi temel toplumsal ihtiyaçlara ve alternatif enerji kaynaklarına aktarılması, sosyal adalet ve fırsat eşitliğinin sağlanması, servet ve gelir dağılımındaki eşitsizliklerin giderilmesi, doğal kaynaklar ve ekolojik dengeyi koruyan bir enerji politikasının uygulanması gözetilir.

(5) Ekonomi yönetimi bölgeler arası eşitsizliğin giderilmesini, kadınların ve ayrımcılığa uğrayan kişi ve kesimlerin ekonomik statülerinin geliştirilmesini esas alır.

 

Bütçe ve Kesin Hesap

Madde

(1) Bütçenin amacı, kamu harcamalarını karşılamak, gelir ve zenginliklerin adil, dengeli ve eşitsizlikleri fiilen ortadan kaldıracak şekilde dağılımını sağlamaktır.

(2) Devletin harcamaları ile kamu iktisadî teşebbüsleri dışındaki kamu tüzel kişilerinin harcamaları, kanunla belirlenen usul ve sürelere uygun olarak bütçelerle yapılır. Bütçe kanununa, bütçe ile ilgili hükümler dışında hiçbir hüküm konulamaz. Bütçe kalkınma planlarına uygun olarak, gizli ödenek ve fonların varlığına engel olacak şekilde düzenlenir. Kamusal faaliyetleri bütçe kapsamı dışına çıkartacak yasa çıkarılamaz.

(3) Bakanlar Kurulu, merkezî yönetim bütçe kanunu tasarısı ile millî bütçe tahminlerini içeren raporu, malî yılbaşından en az yetmişbeş gün önce, Türkiye Büyük Millet Meclisine sunar. Mecliste görüşülür ve malî yılbaşına kadar karara bağlanır.

(4) Bütçe kanunu tasarılarının Genel Kurulda görüşülmesi sırasında, gider artırıcı veya gelirleri azaltıcı önerilerde bulunulamaz.

(5) Merkezî yönetim bütçesiyle verilen ödenek, harcanabilecek miktarın sınırını gösterir. Bakanlar Kurulu bütçede değişiklik yapamaz; harcanabilecek miktar sınırını aşmaya yönelik karar alamaz. Bütçe kanununa bu yönde yetki veren hükümler konamaz. Cari yıl bütçesindeki ödenek artışını öngören değişiklik tasarıları ile cari yıl ve izleyen yılların bütçelerine malî yük getiren tasarı ve tekliflerde, öngörülen giderleri karşılayabilecek malî kaynak gösterilmesi zorunludur.

Ulusal savunmaya ayrılan pay ayrı ayrı hesaplanmak kaydıyla eğitim, sağlık, sosyal güvenlik için ayrılan ödeneklerden fazla olamaz.

Bütçede kaynak dağılımında din ve mezhepler arasında eşitlik ve pozitif ayrımcılık ilkesi gözetilir.

(6) Kesin hesap kanun tasarısının görüşülmesi ve kabulü ile ilgili usul ve esaslar kanunla düzenlenir.

 

Piyasaların Geliştirilmesi ve Düzenlenmesi

Madde

(1) Devlet, para, kredi, sermaye, mal ve hizmet piyasalarının düzenli ve dengeli bir rekabet içinde ekonomik hak ve özgürlükleri gözeterek işlemesini sağlamak amacıyla geliştirici tedbirleri alır; piyasalarda fiilî veya anlaşma sonucu doğacak tekelleşme ve kartelleşmeyi ile kamunun çıkarlarına zarar veren diğer uygulamaları önler.

(2) Dış ticaretin ülke ekonomisinin yararına olmak üzere düzenlenmesi amacıyla ithalat, ihracat ve diğer dış ticaret işlemleri üzerine vergi ve benzeri yükümlülükler dışında ek malî yükümlülükler koymaya ve bunları kaldırmaya kanunla Bakanlar Kuruluna yetki verilebilir.

 

PLANLAMA

 Planlı Kalkınma

Madde

(1)        Ekonomik, sosyal ve kültürel kalkınma plana bağlı olarak gerçekleştirilir.

(2)        Kalkınma planlarının amacı, gelecek kuşakları düşünerek doğal varlık ve kaynaklarını tüketmeyen, sürdürülebilir bir gelişme ve dengeli ekonomik büyümeyi sağlama, sektör ve bölgelerin birbiriyle uyum içinde gelişmesi, gelir ve zenginliklerin adil bölüşümü, sosyal ve kültürel politikaların ekonomi politikası ile koordinasyonu, yaşam ve çevre kalitesinin korunması ve geliştirilmesini teşvik etmektir.

 

Merkezi Planlama Örgütü

Madde

(1)        Anayasada öngörülen planlama ilkelerinin bilimsel temellerde gerçekleşmesini sağlamak amacıyla Merkezi Planlama Örgütü kurulur. Planlama örgütü uzmanlık ve cinsiyet eşitliği ilkesi gözetilerek özerk bir kurum olarak yapılandırılır.

(2)        Kalkınma projeleri, Yerel ve Bölgesel Yönetimler ile Sivil Toplum, işçi, kadın ve meslek kuruluşlarının katılımı ile hazırlanır.

(3)        Bölgesel eşitsizlikleri gidermek için Merkezi Kalkınma Fonu oluşturulur.

(4)        Merkezi planlama örgütünün kuruluşu, bölgesel ölçekte örgütlenmesi, görevleri, ve kalkınma planlarının bütünlüğünü bozacak değişikliklerin önlenmesini sağlayacak ilkeler temel bir yasayla düzenlenir.

Türkiye İstatistik Kurumu

Madde

(1)        Ekonominin ve mali sistemin verimli ve adil biçimde işleyebilmesi için bağımsız, güvenilir ve bilimsel bilgi sağlama işlevi Türkiye istatistik kurumu tarafından yerine getirilir.

(2)        Kurum siyasi otoriteden bağımsız, çalışmalarında ve idari yapısında özerktir.

(3)        Türkiye istatistik Kurumu Başkanı, Türkiye büyük millet meclisi tarafından nitelikli çoğunlukla seçilir, cumhurbaşkanı tarafından atanır.  Başkanın görev süresi dokuz yıldır. Bir kişi iki defa başkan seçilemez.

Ekonomik, Sosyal  ve Çevre Konseyi

Madde

(1)        Ekonomik ve Sosyal Konsey, ekonomik ve sosyal politika alanında danışma ve uyumdan sorumlu organdır, ekonomik ve sosyal kalkınma planlarının hazırlanmasında yer alır ve ayrıca yasanın düzenlendiği diğer görevleri yerine getirir..

(2)        Ekonomik, sosyal, ya da çevresel nitelikteki her türlü plan, program, yasa teklifi görüş için Konseye sunulur. Konsey, kendisine sunulan yasa, kararname ve karar tasarıları ile yasa teklifleri hakkında görüşünü bildirir.

(3)        Ekonomik, Sosyal ve Çevre Konseyinin bir ya da birkaç üyesi konseye sunulmuş olan tasarı ve teklifler hakkındaki Konsey görüşünü Türkiye Büyük Millet Meclisi ve ilgili komisyonlarda açıklamak üzere Konsey tarafından görevlendirilir.

(4)        Ekonomik, Sosyal ve Çevre Konseyinin iki yüz üyeyi aşmayacak şekilde cinsiyet eşitliği gözetilerek oluşumu, görevleri, yetkileri, hükümet temsilcileri, işçi sendikaları, meslek örgütleri, çevre, engelli ve gençlik kuruluşları ile yerel ve bölgesel temsilcilerin konseye katılımı yasa ile düzenlenir.

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası

Madde

(1)        Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası, özerk olarak yapılandırılır. Siyasi otoriteden bağımsız olarak, kamu adına ve uluslararası kurallarla uyum içinde para politikasını oluşturma ve uygulama işlevlerini yerine getirir.

(2)        Merkez Bankası Başkanı, siyasi partilere üye olamaz, makamının onuruyla bağdaşmayan bir kamusal faaliyet gerçekleştiremez. Merkez Bankası başkanının adaylığı, seçimi, atanması görev ve yetkileriyle ilgili hükümler özerklik ve liyakat ilkesine göre yasayla düzenlenir.

 

Mali Sistemi Düzenleyici Kurumlar

Madde

(1)        Yasa, Rekabet Kurulu, Menkul kıymetler borsası, Sermaye Piyasası Kurulu ve Enerji Piyasası Denetleme Kurulu’nun özerkliğini düzenler.

 

Denetim

Madde

(1)        Türkiye Büyük Millet Meclisi, bütçenin denetimini kesin hesap yasası ve Sayıştay tarafından hazırlanan genel uygunluk bildirimleri yoluyla yapar.

(2)        Sermayesinin yarısından fazlası doğrudan doğruya veya dolaylı olarak devlete ait olan kamu kuruluş ve ortaklıklarının Türkiye Büyük Millet Meclisince denetlenmesi ilkeleri yasayla düzenlenir.

(3)        Kaynakları yasayla belirlenmedikçe fon kullanılamaz. Fonlar Türkiye Büyük Millet Meclisi denetimi dışında bırakılamaz.

 

Enerji politikaları

Madde

(1)        Temiz, sürdürülebilir, ucuz, uygun, yenilenebilir enerji kaynaklarının üretilmesi ve kullanılmasını hedefleyen bir enerji politikası izlenir.

(2)        Enerji üretimi planlaması yapılırken doğal ve tarihi varlıkların korunması gözetilir.

 

Kooperatifler

Madde

(1)        Devlet, kooperatiflerin ve birliklerin toplumsal işlevlerini tanır,  uluslararası kooperatifçilik ilke ve ölçütleriyle uyumlu olarak kurulmasını sağlar ve faaliyetlerini destekler. Kooperatiflerin yararlanacağı bütçe ve mali yardımları ve kredi kullanma ve teknik yardım koşullarını belirler. El sanatlarının korunması ve geliştirilmesi için gerekli koşulları hazırlar. Üretim, satış, işleme ve hizmet kooperatifleri kurulmasına ve birlik oluşturulmasına destek verir.

 

ÖZEL HÜKÜMLER

 

Savaş Zararlarının Tespiti ve Tazmini İle İlgili Önlemler

Madde

(1)        Savaşın zararlarının saptanması, savaş yüzünden yerinden edilenlerin geri dönüşü ve ekonomik açıdan desteklenmesi, tahrip edilen yaşam alanlarının ve mayınlanan tarım arazilerinin iyileştirilmesi, zararların telafisi ve tazmini için bir meclis komisyonu kurulur.

(2)        Komisyonun çalışma biçimi, oluşturuluşu, sivil toplumun katılımı tazmin telafi ve tespit yöntemleri ile bütçeden ayrılacak fon yasa ile düzenlenir.

 

Azınlık Vakıfları Mülkiyet Hakları Ve Malların İadesiyle İlgili Hüküm

Madde

(1)        Azınlıklık vakıflarına ait, hazine ve vakıflar genel müdürlüğü adına tescil edilmiş taşınmazların iadesi ve el konulma ile üçüncü şahıslara satılmış ya da birleştirilmiş mallarla ilgili geriye dönük, iade tazminat ve telafiler için gerekli yasal düzenlemeleri yapmak ve uygulamak, tüzel kişilikleri ve mülkiyet haklarını uluslar arası hukuka uygun olarak düzenlemek devletin yükümlülüğündedir.

Romanlara Yönelik Özel Önlemler

Madde

(1)        Roman yurttaşların hayat standartlarının yükseltilmesi, ayrımcılığın sosyal kültürel ve ekonomik alandaki izlerinin silinmesi, roman kültürüne ve yaşam tarzına uygun olarak barınma, eğitim, sağlık ve istihdam konusunda alınacak önlemler yasayla belirlenir.

 

BEŞİNCİ KISIM

SON HÜKÜMLER

Anayasanın Değiştirilmesi

(1) Anayasanın değiştirilmesi Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının en az üçte biri tarafından yazılı olarak teklif edilebilir. Anayasanın değiştirilmesi hakkındaki teklifler Genel Kurulda iki defa görüşülür.

(2) Anayasa değişikliği Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının en az beşte üç çoğunluğu ile kabul edilir. Üye tamsayısının beşte üçü ile üçte ikisi arasında bir çoğunlukla kabul edilen Anayasa değişikliği hakkındaki kanun Cumhurbaşkanı tarafından halkoyuna sunulur.

(3) Türkiye Büyük Millet Meclisinin üye tamsayısının üçte iki çoğunluğunun oyuyla kabul edilen Anayasa değişikliği hakkındaki kanun yayımlanmak üzere Cumhurbaşkanına gönderilir. Cumhurbaşkanı, gerekli görürse bu kanunu halkoyuna sunabilir. Anayasa değişikliğinin halkoylamasına sunulacağı hallerde kanun Cumhurbaşkanlığınca Resmî Gazetede yayınlanır.

(4) Halkoyuna sunulan Anayasa değişikliklerine ilişkin kanunların kabul edilmesi için, halkoylamasında kullanılan geçerli oyların yarısından bir fazlasının kabul oyu olması gerekir.

(5) Türkiye Büyük Millet Meclisi, anayasa değişikliklerinin halkoylamasına sunulması halinde, bu değişikliklerden hangilerinin birlikte hangilerinin ayrı ayrı oylanacağını karara bağlar.

(6) Anayasanın değiştirilmesi hakkındaki tekliflerin görüşülmesi ve kabulü, bu maddedeki kayıtlar dışında, kanunların görüşülmesi ve kabulü hakkındaki hükümlere tâbidir.

 

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: